Hỏi: Thưa chuyên gia, trước các kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh bị cho là lười học, mất tập trung hoặc thiếu động lực. Tuy nhiên, liệu đây có thể là dấu hiệu của tình trạng kiệt sức tinh thần do áp lực học tập kéo dài trước mùa thi? Làm sao để phụ huynh nhận biết và hỗ trợ con đúng cách trong mùa thi thay vì vô tình tạo thêm áp lực? (Nguyễn Thị Phượng - Phú Thọ).
Trả lời: Chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Sơn Ca (Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam) trả lời:
Chỉ còn ít tuần trước các kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh bắt đầu rơi vào trạng thái mất động lực, học không vào, thường xuyên cáu gắt hoặc muốn buông xuôi. Không ít phụ huynh cho rằng con đang lười biếng, thiếu kỷ luật, nhưng đây có thể là dấu hiệu của tình trạng kiệt sức học tập kéo dài.
Nhận diện lằn ranh mong manh giữa kiệt sức và lười học
Trong ngành tâm lý học đường, kiệt sức học tập là một biểu hiện điển hình khi học sinh phải chịu áp lực liên tục trong thời gian dài. Tình trạng này thường không bộc lộ qua sự lo lắng hay khóc lóc thông thường mà chuyển sang trạng thái đáng ngại hơn: trẻ mất sạch cảm xúc và động lực, dù ngồi vào bàn học vẫn không thể tiếp thu kiến thức. Có những em nảy sinh tâm lý sợ hãi, luôn tìm lý do cấp bách để trì hoãn việc học hoặc thậm chí là buông xuôi, mặc kệ kết quả điểm số.
Chuyên gia tâm lý Nguyễn Thị Sơn Ca - Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam.
Về mặt thần kinh học, khi nguồn năng lượng tinh thần cạn kiệt, não bộ sẽ tự động chuyển sang chế độ phòng vệ. Một ví dụ rất trực quan: cũng giống như chiếc xe máy hay máy tính, nếu hoạt động quá lâu mà không được nghỉ ngơi, thiết bị sẽ nóng máy và tự động sập nguồn để bảo vệ hệ thống. Ở trẻ em, trạng thái quá tải kéo dài do gồng mình lên học vì sợ bị phán xét, sợ phụ lòng cha mẹ hay thầy cô chính là nguyên nhân dẫn đến sự ngắt kết nối này.
Để giúp cha mẹ tránh đưa ra những nhận định sai lầm gây tổn thương con trẻ, việc phân biệt giữa lười học và kiệt sức là vô cùng quan trọng. Trẻ lười học thường dễ bị cuốn hút bởi các trò giải trí, game hoặc thú vui bạn bè và thường không xác định rõ mục tiêu học tập của bản thân. Những trẻ này thường thờ ơ trước sự nhắc nhở của thầy cô hay sự đau lòng của cha mẹ vì ưu tiên niềm vui cá nhân lên hàng đầu.
Ngược lại, học sinh bị kiệt sức vẫn có khao khát được học nhưng cơ thể và trí não không cho phép. Theo quan sát của chuyên gia tâm lý, các em có thể ngồi hàng giờ nhưng không giải nổi một bài toán, thường xuyên bơ phờ do ngủ không ngon giấc, dễ cáu gắt hoặc bật khóc. Đặc biệt, dấu hiệu rõ nhất là trẻ thường xuyên tự trách bản thân, cảm thấy mình vô dụng và trở thành gánh nặng cho gia đình. Trong bối cảnh này, sự trách móc về ý chí từ phụ huynh chỉ khiến con thêm bất mãn và kiệt quệ hơn.
Cách tái tạo năng lượng và tháo gỡ áp lực mùa thi
Hiểu rõ nguyên nhân gốc rễ là bước đầu tiên để tìm ra giải pháp phù hợp. Theo trải nghiệm cá nhân, chuyên gia tâm lý chỉ ra bốn nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng kiệt sức: áp lực học tập liên tục không nghỉ ngơi, phương pháp học tập sai lệch (nhồi nhét thay vì suy luận), kỳ vọng quá lớn từ gia đình và cảm giác thiếu an toàn khi không được lắng nghe. Đáng chú ý, có những trẻ đang phải gánh vác ước mơ của cha mẹ thay vì của chính mình, khiến mỗi kỳ thi trở thành một gánh nặng nghẹt thở.
Cận kề các kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh rơi vào trạng thái chán nản và mất hoàn toàn động lực.
Để kéo lại năng lượng trong giai đoạn cận thi và mùa thi, cần có sự phối hợp nhịp nhàng từ cả hai phía. Đối với học sinh, thay vì dồn ép bản thân, các em nên tìm ra khung giờ vàng có khả năng tập trung tốt nhất. Việc chia nhỏ mục tiêu hàng ngày và sắp xếp thứ tự ưu tiên các môn học sẽ giúp giảm bớt cảm giác choáng ngợp. Một điều cốt yếu là phải dành thời gian ăn ngủ đầy đủ để tái tạo năng lượng cho não bộ đón nhận kiến thức mới. Chuyên gia cũng khuyên các sĩ tử nên nhìn nhận kỳ thi như một sân chơi để kiểm tra năng lực bản thân, từ đó rút ra bài học thay vì dồn nén cảm xúc vì điểm số.
Về phía phụ huynh, thay đổi cách giao tiếp là chìa khóa để tháo gỡ áp lực. Cha mẹ nên ngưng hỏi những câu mang tính kiểm soát như: học tới đâu rồi, được bao nhiêu điểm hay làm được bao nhiêu bài. Thay vào đó, hãy sử dụng những câu hỏi mang tính đồng hành và hỗ trợ như: con ôn bài có dễ không, con có thấy áp lực không, hoặc ba mẹ có thể hỗ trợ được gì cho con không.
Theo chuyên gia tâm lý, những hành động nhỏ như kể một câu chuyện vui hay ôn lại kỷ niệm gia đình trong lúc con căng thẳng cũng có tác dụng giảm stress vô cùng hiệu quả. Đây chính là cách thể hiện sự quan tâm thiết thực nhất, giúp trẻ cảm thấy được yêu thương và an toàn, từ đó khơi dậy động lực học tập tự nhiên thay vì phải gồng mình trong sự sợ hãi. Suy cho cùng, sự kết nối sâu sắc giữa cha mẹ và con cái mới là điểm tựa vững chắc nhất giúp trẻ vượt qua mọi kỳ thi một cách nhẹ nhàng và bản lĩnh nhất.
