Trong y khoa, chẩn đoán chính xác chưa bao giờ chỉ đơn thuần là việc đọc các chỉ số hay nhìn vào tiền sử bệnh. Đằng sau những triệu chứng thực thể rầm rộ đôi khi lại là một cơn bão tâm lý âm thầm.
Một bác sĩ giàu kinh nghiệm không chỉ thăm khám bằng tai nghe hay máy đo nhịp tim mà còn bằng khả năng quan sát sâu sắc từng cử chỉ nhỏ, lắng nghe từng nhịp thở và sự thấu cảm tinh tế trước những hoảng loạn của bệnh nhân. Ca bệnh dưới đây là một minh chứng sống động cho thấy trong một số trường hợp khi bác sĩ chịu nán lại quan sát cả thể chất lẫn tinh thần của người bệnh, căn nguyên thật sự mới có thể được bóc tách.
BSCKII. BSNT. Nguyễn Lê Hà
Cơn khó thở 'ngụy trang' dưới vỏ bọc cơn hen cấp tính
Tuần trước, khoa Dị ứng - Miễn dịch của chúng tôi tiếp nhận một bệnh nhân nữ khoảng 40 tuổi. Bệnh sử ghi nhận chị có bệnh hen nhưng từ lâu đã bỏ thuốc dự phòng.
Chị nhập viện trong tình trạng hoảng loạn, hai bàn tay bấu chặt vào nhau, liên tục than phiền về cảm giác nghẹn ứ ở cổ, đau tức ngực và khó thở như có ai đang bóp nghẹt luồng không khí.
Trước một ca đau ngực, khó thở ở độ tuổi trung niên, các đồng nghiệp khoa Cấp cứu đã làm rất chuẩn xác: nhanh chóng xét nghiệm loại trừ các biến cố tim mạch cấp tính đồng thời chỉ định thuốc chống viêm và giãn phế quản vì người bệnh có tiền sử hen. Thế nhưng, tình trạng không hề thuyên giảm.
Sự bất thường lộ rõ hơn khi tôi thăm khám tại giường. Dù liên tục kêu ngộp thở dữ dội, chị vẫn có thể thốt ra những câu nói dài, rành mạch. Dưới góc độ lâm sàng, một bệnh nhân thực sự đang trong cơn co thắt phế quản cấp tính hiếm khi có đủ nhịp thở để giao tiếp trôi chảy như thế.
Sắc mặt chị tái nhợt, mồ hôi rịn trên trán. Dù nhịp thở dồn dập, chị vẫn thở ra từng hơi dài và nói liền một mạch không hề đứt quãng:
- "Bác sĩ ơi, tôi bị nghẹn quá, ngực như có ai đang dồn ép.Tôi không thở nổi nữa rồi".
Tôi chú tâm nghe phổi của chị nhưng chỉ thấy hai phổi hoàn toàn trong, không có tiếng rít hay khò khè đặc trưng của bệnh hen. Chỉ số SpO2 được đo hoàn toàn bình thường. Dù đã được khí dung thuốc giãn phế quản, khuôn mặt chị vẫn đầy sự hốt hoảng đi kèm nhịp thở nhanh, nông.
Ngồi nán lại bên giường bệnh, nhìn đôi bàn tay run rẩy đang siết chặt mép ga giường và nhịp thở dồn dập nhưng không có tiếng hít sực, tôi trấn tĩnh bệnh nhân và nhẹ nhàng hỏi sâu hơn:
- "Chị cảm thấy khó thở nhất là lúc hít vào hay thở ra? Hãy nhìn tôi và hít một hơi thật chậm nào".
Chị vẫn dồn dập, giọng run rẩy:
- "Không được bác sĩ ơi! Nó nghẹn cứng ở cổ ấy. Tê cả tay chân nữa...".
- "Chị bình tĩnh!”. Tôi thả ống nghe xuống, nói ngắn gọn, tập trung vào điểm bất thường:
- "Chị có thấy là dù kêu không thở được, chị vẫn đang nói một câu rất dài không? Bệnh nhân lên cơn hen thật sự không bao giờ đủ hơi để nói được như chị vừa rồi đâu".
Chị khựng lại một nhịp, ánh mắt dường như sững lại:
- "Nhưng... sao tôi lại bị tê tay, lại thấy nghẹn thế này?". Giọng chị chùng xuống hẳn, nhịp thở bắt đầu hạ bớt độ dồn dập.
- "Cảm giác nghẹn đó là thật nhưng nó đến từ việc chị đang quá lo âu khiến nhịp thở bị rối loạn".
Tôi ghé sát hơn, hỏi dồn đúng vào nút thắt: "Đã bao giờ chị từng bị như thế này chưa?"
Chị ngơ ngác mất vài giây, đôi mắt chớp liên tục như thể một ký ức cũ bất ngờ dội về:
- " Hình như... lâu lắm rồi. Thực ra, nhiều năm trước... tôi từng bị mấy trận như thế này. Tôi đã đi khám ở nhiều nơi, chụp tim, phổi nhiều lần nhưng không ra bệnh. Lần đó gặp bác sĩ tâm lý, tôi mới biết mình bị trầm cảm. Đã uống thuốc êm mấy năm nay rồi, sao giờ lại bị khó thở thế này?"
- "Vì căn bệnh ấy chưa mất đi" . Tôi ôn tồn: "Nó chỉ đang ngụy trang hoàn hảo dưới vỏ bọc một cơn hen cấp tính thôi".
Khi gánh nặng tâm lý người bệnh được tháo gỡ
Bức tranh lâm sàng bỗng chốc sáng tỏ. Chị không lên cơn hen. Chị đang trải qua một cơn hoảng loạn, lo âu cấp tính. Sự căng thẳng khiến người bệnh tăng thông khí dẫn đến kiềm hô hấp. Trạng thái rối loạn chuyển hóa này tạo ra những cảm giác rất chân thực: nặng ngực, cổ họng nghẹn ứ, hụt hơi, thậm chí tê rần quanh môi và các đầu ngón tay.
Trong hoàn cảnh đó, việc tiếp tục sử dụng thuốc giãn phế quản không những vô nghĩa mà còn có hại. Tác dụng phụ của thuốc kích thích nhịp tim đập nhanh hơn, càng làm nặng hơn sự hoảng sợ của người bệnh.
Kết quả đo chức năng hô hấp ngay sau đó hoàn toàn bình thường. Tôi dành thời gian ngồi cạnh, chậm rãi giải thích để chị hiểu rằng lá phổi của chị vẫn đang rất khỏe mạnh. Dù vậy, những nỗi sợ hãi vô hình đã bám rễ quá sâu. Nhận thấy người bệnh cần một điểm tựa chuyên môn phù hợp hơn, tôi quyết định liên hệ và chuyển chị sang khoa điều trị tâm lý.
Hai ngày sau, bác sĩ tâm lý gọi điện thông báo một tin tích cực: bệnh nhân đáp ứng rất tốt với liệu pháp, nhịp thở và trạng thái tinh thần đã bình ổn trở lại. Điều làm tôi an tâm hơn là ngay chiều hôm đó, chị đã chủ động liên hệ lại với bác sĩ Hà để xin tư vấn phác đồ và cam kết tuân thủ việc điều trị kiểm soát bệnh hen phế quản.
Nhìn lại ca bệnh, tôi cứ suy nghĩ mãi về ranh giới giữa bệnh lý thể chất và những bất ổn tinh thần. Khi những áp lực tâm lý không thể giải tỏa, cơ thể tự khắc lên tiếng kêu cứu bằng những triệu chứng dữ dội, y hệt như một căn bệnh thực thể.
Nếu hôm đó, chúng tôi chỉ nhìn vào dòng chữ "tiền sử hen phế quản" mà vội vàng lướt qua các bước thăm khám tỉ mỉ, bệnh nhân có lẽ sẽ còn quẩn quanh mãi với những đơn thuốc không hiệu quả.
Rốt cuộc, phương pháp điều trị tốt nhất đôi khi không nằm ở những đơn thuốc hay các can thiệp phức tạp, đắt đỏ. Nó bắt đầu từ việc bác sĩ lâm sàng chịu nán lại thêm một chút, quan sát kỹ hơn để tìm ra điểm bất thường, kết hợp điều trị chuyên môn của bác sĩ tâm lý để gỡ bỏ những gánh nặng mà bệnh nhân đang chịu đựng.
Ca bệnh này một lần nữa cho thấy sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên khoa giúp người thầy thuốc không chỉ xử lý triệu chứng trước mắt mà còn nhận diện và điều trị những căn nguyên sâu xa hơn.
Nhìn nhận một cách khách quan, triệu chứng cơ thể đôi khi chỉ là bề nổi của những bất ổn sâu xa bên trong tâm trí. Điều này đòi hỏi người thầy thuốc không chỉ vững vàng chuyên môn để chẩn đoán chính xác mà còn phải lấy người bệnh làm trung tâm để lắng nghe và xoa dịu những tổn thương tinh thần.
Với tôi, sứ mệnh cao cả của nghề y không chỉ là chữa lành một căn bệnh mà là mang lại sự bình yên trọn vẹn cho người bệnh. Việc lắng nghe và nhận diện đúng cả những tổn thương thể chất lẫn rạn nứt tâm lý chính là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa chữa lành toàn diện.
