Giữ hay bỏ 'Match Day' Bác sĩ nội trú: Nhìn từ cảm xúc đến thực tiễn

Thời gian gần đây, xung quanh không khí hồi hộp, rực rỡ của Ngày hội chọn chuyên ngành Bác sĩ Nội trú (Match Day), một số ý kiến trong ngành, bao gồm cả những cựu học viên, đã đặt câu hỏi: "Có nên bỏ Match Day?"

Những quan điểm này xuất phát từ sự trăn trở về áp lực tâm lý quá lớn, những giọt nước mắt hụt hẫng khi tuột mất chuyên ngành mong muốn, hay nguy cơ "chọn đại" một chuyên ngành không phải là sở trường ban đầu của bác sĩ trẻ.

Tuy nhiên, nếu nhìn nhận Match Day một cách tĩnh lặng, toàn diện và trên bình diện thực tiễn quản lý y tế Việt Nam hiện nay, câu trả lời không phải là "xóa bỏ" một cách vội vã. Khi hành lang pháp lý, quy định về chứng chỉ hành nghề và cơ chế tài chính "Trường - Viện" vẫn đang trong quá trình hoàn thiện chuyển đổi, Match Day vẫn là mô hình tối ưu, minh bạch và phù hợp ở thời điểm hiện tại.

Nhìn lại lịch sử - Match Day là bước tiến của sự công khai và minh bạch

Để đánh giá một mô hình, cần hiểu rõ bối cảnh ra đời của nó. Trước những năm 2000 hoặc xa hơn nữa, việc phân bổ chuyên ngành cho học viên nội trú được tiến hành theo quy trình đăng ký nguyện vọng và nộp hồ sơ trước khi thi hoặc phân công mang tính cảm tính với nhiều tiêu chí "trừu tượng". Mô hình này vô hình trung tạo ra rào cản là thí sinh phải "đặt cược" vận mệnh chuyên ngành của mình từ khi chưa biết kết quả thi sẽ ra sao, dẫn đến việc nhiều thí sinh điểm cao vẫn trượt ngành mơ ước chỉ vì đã phải đăng ký từ đầu.

Match Day ra đời từ năm 2016 đến nay, là một bước ngoặt văn minh trong công tác tuyển sinh. Nguyên tắc cốt lõi của Match Day dựa trên thứ hạng năng lực thực tế - người đạt điểm cao hơn có quyền ưu tiên lựa chọn trước, công khai, trực tiếp trước sự chứng kiến của toàn thể hội trường, thầy cô, hội đồng tuyển sinh và nhiều người chứng kiến.

Việc các bác sĩ trẻ bước lên sân khấu, nói rõ tên chuyên ngành mình chọn không chỉ là một thủ tục hành chính mà là tuyên ngôn tự hào về năng lực cá nhân. Sự công khai từng chỉ tiêu, số liệu cập nhật liên tục trên màn hình theo thời gian thực đã triệt tiêu hoàn toàn những nghi ngại về sự thiếu minh bạch, cảm tính hay can thiệp ngầm, điều mà bất kỳ hệ thống giáo dục văn minh nào cũng hướng tới. Đặc biệt, đây chính là "tấm lá chắn" bình đẳng bảo vệ cơ hội cho tất cả học viên, dù là sinh viên vùng xa hay không có mối quan hệ, hoàn toàn dựa trên năng lực tự thân.

Nhận diện các luồng ý kiến - Sự khác biệt về thế hệ, trải nghiệm và góc nhìn

Để có cái nhìn khách quan, cần thẳng thắn phân tích xem những yêu cầu "xóa bỏ" Match Day thực sự đến từ đâu. Khảo sát và lắng nghe các diễn đàn cho thấy, phần lớn các ý kiến phản đối thường tập trung ở 4 nhóm mang những điểm "bị khuất" về trải nghiệm và thực tế vận hành.

Hoài niệm tư duy "đào tạo tinh hoa": Đó là những người vẫn giữ góc nhìn lịch sử khi cho rằng Bác sĩ nội trú phải là một lớp tinh hoa, tuyển chọn bó hẹp (chỉ lấy 10-15% số sinh viên ưu tú nhất). Họ dị ứng với cảnh hàng trăm bác sĩ trẻ rầm rộ chọn ngành vì cho rằng như vậy làm "rẻ hóa" danh xưng Bác sĩ nội trú. Tuy nhiên, họ lại quên mất rằng nhu cầu y tế của hàng chục triệu dân hiện nay đòi hỏi phải mở rộng quy mô đào tạo chất lượng để phục vụ nhân dân chứ không thể dừng lại ở mô hình quy mô nhỏ của nhiều thập kỷ trước.

Thế hệ trước, những người "lọt lưới" trải nghiệm công nghệ: Nhiều thầy cô hoặc bác sĩ thuộc các khóa nội trú trước đây, thời kỳ mà việc chọn ngành do "được phân công" hoặc đăng ký duy nhất 1 nguyện vọng trong hồ sơ từ trước. Họ quen với sự "lặng lẽ, khép kín" truyền thống nên cảm thấy xa lạ, e ngại trước sự công khai, minh bạch mang tính hiện đại của Match Day.

Đánh giá qua "lăng kính truyền thông": Rất nhiều người chưa từng một lần bước chân vào hội trường Match Day, chứng kiến trọn vẹn sự nghiêm túc, khoa học và căng thẳng của buổi xét chọn. Họ chỉ xem vài đoạn video ngắn được cắt ghép đăng tải trên các nền tảng xã hội với những khoảnh khắc reo hò hay những giọt nước mắt, rồi vội vã dán nhãn Match Day là "show diễn truyền thông" hay "thiếu tính trí tuệ".

Mang tâm lý "tổn thương quá khứ" - vô thức bị chi phối bởi cảm xúc cá nhân: Không thể không nhắc đến một bộ phận đã từng trải qua cảm giác hụt hẫng vì không tham dự hoặc thứ tự xếp hạng thấp trong kỳ thi hoặc từng trượt tấm vé BSNT năm xưa. Cảm giác thất vọng trong quá khứ khiến họ nhìn Match Day qua một lăng kính thiên lệch, coi hội trường xét chọn là "nơi gieo rắc tổn thương" thay vì nhìn nhận đó là một cuộc cạnh tranh năng lực công bằng.

Tất nhiên, cũng cần thừa nhận rằng những lo lắng của họ về rủi ro khi học viên chọn ngành theo phong trào hoặc chịu áp lực tâm lý quá lớn là có cơ sở. Tuy nhiên, khi bóc tách sơ bộ các nhóm tâm lý trên, chúng ta thấy rằng giải pháp không phải là "xóa bỏ" quy trình minh bạch này mà là hoàn thiện những lỗ hổng trong khâu tư vấn định hướng và hỗ trợ tâm lý.

Tại sao Match Day là mô hình phù hợp nhất hiện nay?

Một mô hình quản lý tốt không phải là mô hình lý thuyết hoàn hảo nhất mà là giải quyết tốt nhất các bài toán thực tiễn trong điều kiện hiện có.

Thứ nhất, sự sẵn sàng của cơ chế và điều kiện thực tế: Mô hình "kiểu Mỹ" (nộp hồ sơ - phỏng vấn - lập danh sách ưu tiên - thuật toán ghép cặp) đòi hỏi một hệ thống bệnh viện thực hành độc lập, có ngân sách tự chi trả lương cho BSNT và một Hội đồng Y khoa Quốc gia hoàn thiện. Ở Việt Nam, BSNT vẫn là học viên đóng học phí, phần nào đó có học bổng từ nhà trường. Khi chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện đồng bộ về cơ chế tài chính "Trường - Viện", nếu rập khuôn mô hình Mỹ hoặc chuyển sang phỏng vấn riêng lẻ sẽ dễ dẫn đến nguy cơ "xin - cho", giảm tính minh bạch công bằng.

Thứ hai, đảm bảo chỉ tiêu đào tạo và nguồn lực cho toàn hệ thống: Match Day trực tiếp tại hội trường cho phép chỉ tiêu được lấp đầy một cách tối ưu nhất ngay trong ngày. Các chuyên ngành (từ Ngoại, Sản, Nhi đến Gây mê hồi sức, Giải phẫu bệnh, Truyền nhiễm, Y học hạt nhân, Lao, Y pháp...) đều xác định được ngay lực lượng tân học viên, không bị trống chỉ tiêu.

Thứ ba, giải bài toán giữa "điểm số" và "đam mê": Việc xếp hạng điểm số phản ánh sự nỗ lực học tập. Tuy điểm thi cao chưa chắc đồng nghĩa với năng khiếu ở một chuyên ngành cụ thể nhưng nó là thước đo công khai nhất. Nếu bỏ Match Day mà không có một công cụ đo lường thay thế đủ thuyết phục thì việc làm ấy phỏng có ích gì cho hiện tại và tương lai.

Vì vậy, nói "bỏ Match Day" ở thời điểm này là một đề xuất mang tính cảm xúc, thiếu một giải pháp thay thế khả thi và có thể đẩy công tác tuyển sinh nội trú quay trở về thời kỳ chưa có nhiều chủ động.

Thay đổi góc nhìn, hoàn thiện chính sách: Đã đến lúc nhìn nhận Match Day bằng sự trưởng thành

Nhìn nhận một cách thẳng thắn, những lo ngại về nhược điểm kỹ thuật của Match Day hoàn toàn có cơ sở thực tiễn. Không phải để xoá bỏ mà như PGS.TS. Nguyễn Lân Hiếu (Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) từng trăn trở chỉ ra nhằm tìm giải pháp cải tiến: "Áp lực đếm ngược trực tiếp tại hội trường dễ dẫn đến hai cái bẫy tâm lý cho bác sĩ trẻ, đó là "tâm lý a dua" (theo ngành hot khi điểm cao) và "cố đấm ăn xôi" (chọn đại một ngành vì tiếc tấm vé nội trú)". 

Bên cạnh đó, cũng từ góc độ bộ môn, PGS.TS. Đỗ Gia Tuyển (Trưởng Bộ môn Nội tổng hợp, Trường Đại học Y Hà Nội) cũng luôn góp ý làm sao để ngày hội chọn ngành thực sự là nơi gặp gỡ giữa năng lực học viên và niềm đam mê cống hiến thực sự cho từng chuyên ngành lâm sàng.

Chính vì vậy, thay vì tranh cãi "nên giữ hay nên bỏ", thái độ trách nhiệm nhất của người liên quan, chuyên gia và cấp quản lý lúc này là làm thế nào để hoàn thiện và nhân văn hóa mô hình Match Day.

Về mặt kỹ thuật và công nghệ: Giải pháp thiết thực, như gợi mở của các thầy cô và chuyên gia là ứng dụng công nghệ thông tin để cho phép thí sinh đăng ký ma trận nguyện vọng ưu tiên (1, 2, 3...) trước kỳ thi. Khi Match Day diễn ra, hệ thống phần mềm sẽ hỗ trợ ghép cặp minh bạch giữa điểm số và nguyện vọng đã đăng ký. Cách làm này vừa giữ trọn vẹn tinh thần công khai, tôn trọng thứ hạng năng lực của Match Day, vừa giúp các bác sĩ trẻ có không gian tĩnh lặng để "lắng nghe cả trái tim", tránh những quyết định bồng bột dưới áp lực tâm lý tức thời.

Với Nhà trường: Tiếp tục phát huy và mở rộng các chương trình chia sẻ thông tin, tư vấn định hướng chuyên ngành và lộ trình phát triển nghề nghiệp đã và đang được triển khai hiệu quả trước mỗi kỳ Match Day. Việc chủ động cung cấp thông tin thực tế và đầy đủ về nhu cầu nhân lực cùng những trao đổi thẳng thắn từ các bộ môn sẽ giúp các bác sĩ trẻ có đầy đủ cơ sở khoa học để đưa ra lựa chọn tối ưu nhất. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu cải tiến quy trình công nghệ (kết hợp công khai trực tiếp và hỗ trợ thuật toán trực tuyến) để giảm bớt áp lực thời gian đếm ngược tức thì, giúp thí sinh có khoảng tĩnh suy nghĩ kỹ lưỡng trước khi bấm nút xác nhận.

Về cơ chế chính sách vĩ mô của Ngành Y tế: Cần nghiên cứu cơ chế linh hoạt "hậu Match Day" và đồng bộ quy định về chứng chỉ hành nghề. Cụ thể, xem xét cho phép cơ chế chuyển đổi "ngành gần" hoặc bổ sung định hướng sau năm thứ nhất nếu học viên thực sự phát hiện sự "lệch pha" nghiêm trọng về năng khiếu và sức khỏe. Sự rõ ràng trong quy định hành nghề từ Bộ Y tế sẽ giúp giảm bớt áp lực "phải chọn ngành hot" của các bác sĩ trẻ.

Với giới chuyên gia và những người trong cuộc: Cần có cái nhìn thấu đáo và bao dung hơn. Đừng biến Match Day thành một "cuộc đua sinh tử" hay nơi phân biệt "ngành sang - ngành hẹp". Mỗi chuyên ngành đều có giá trị thiêng liêng như nhau trong bức tranh tổng thể bảo vệ sức khỏe nhân dân. Sự lên tiếng của người đi trước cần mang tính định hướng, tiếp sức, giúp các em hiểu rằng "Match Day chỉ là điểm bắt đầu của một tấm vé chứ không quyết định giới hạn tài năng của một người thầy thuốc".

Match Day hôm nay có thể chưa hoàn hảo nhưng nó là sản phẩm của sự nỗ lực công khai, minh bạch và phù hợp nhất với chặng đường hiện tại. Hãy trân trọng, bảo vệ và cải tiến nó bằng một tư duy xây dựng. Bởi suy cho cùng, dù ở bất kỳ thời đại nào, điều làm nên giá trị cao quý của người bác sĩ nội trú tuyệt đối không nằm ở thứ hạng điểm số ngày chọn ngành, mà nằm ở trái tim tận tụy, đôi bàn tay vững vàng và tinh thần giữ trọn y đức trước nỗi đau của người bệnh.

Kỳ 5: Từ bản lĩnh Match Day đến triết lý 'Nghề chọn người'

SKĐS - Đứng trước quyết định chọn chuyên ngành tại Match Day, Kỳ 5 chia sẻ những kinh nghiệm thực tế giúp tân bác sĩ chủ động lựa chọn và đón nhận triết lý "Nghề chọn người".

Mở rộng đào tạo Bác sĩ Nội trú - Lời giải cho bài toán 'ở đâu cũng có bác sĩ giỏi'

SKĐS - Từ góc nhìn đối sánh quốc tế, hệ thống Bác sĩ Nội trú Việt Nam cần những giải pháp đột phá về kỳ thi chuẩn năng lực quốc gia, quy trình tuyển dụng minh bạch và cơ chế tài chính Trường - Viện.