'Người gác cổng' thầm lặng và câu chuyện dùng thuốc an toàn hợp lý

Nhân Ngày Dược sĩ Thế giới (25/9) năm 2026, với chủ đề chính thức do FIP (Liên đoàn Dược phẩm Quốc tế) công bố là "Trao quyền cho dược sĩ vì một tương lai khỏe mạnh hơn", chúng ta hãy cùng nhìn lại vai trò không thể thay thế của những "chuyên gia về thuốc", "người gác cổng" thầm lặng và giải mã những lầm tưởng "chí mạng" trong cộng đồng về việc sử dụng dược phẩm.

"Có bệnh thì vái tứ phương", nhưng ở Việt Nam, dường như thói quen phổ biến hơn cả là "ra hiệu thuốc kể bệnh". Tâm lý ngại đi khám, sự tiện lợi của các nhà thuốc và một chút kiến thức y khoa "lượm lặt" trên mạng đã biến việc tự mua và sử dụng thuốc thành một phần của văn hóa ứng phó với bệnh tật. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi đó là những rủi ro khôn lường, biến "thần dược" thành "kẻ thù giấu mặt".

Chủ đề của Ngày Dược sĩ Thế giới năm nay nhấn mạnh vai trò của dược sĩ trong việc kết nối các nguồn lực y tế đáp ứng nhu cầu sức khỏe toàn cầu. Đây là dịp để chúng ta tái khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng thuốc dưới sự hướng dẫn chuyên môn, thay vì phó mặc cho sự may rủi và những lầm tưởng cố hữu.

Lầm tưởng đơn thuốc của người này là "thần dược" của người kia

Lầm tưởng lớn nhất và nguy hiểm nhất trong cộng đồng là tư duy "xã hội hóa" đơn thuốc, cho rằng loại thuốc đã chữa khỏi bệnh cho hàng xóm, người thân thì chắc chắn cũng sẽ hiệu quả với mình khi có triệu chứng tương tự. Sự thật là dược lý học không hoạt động theo nguyên lý bình đẳng. Cơ thể mỗi người là một "vũ trụ" sinh hóa riêng biệt, chịu sự chi phối của nhiều yếu tố nội tại. 

Việc áp dụng máy móc đơn thuốc của người khác không chỉ không giải quyết được căn nguyên bệnh tật mà còn có thể dẫn đến những biến chứng thảm khốc. Đây là lý do cốt lõi giải thích tại sao ngành y tế luôn nhấn mạnh việc cá thể hóa trong điều trị:

- Về chức năng gan và thận: Gan và thận là hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa và đào thải thuốc ra khỏi cơ thể. Ở người cao tuổi và người có bệnh lý nền về gan/thận, chức năng này bị suy giảm. Nếu sử dụng liều lượng thuốc tiêu chuẩn dành cho người khỏe mạnh, thuốc sẽ tích tụ trong máu, đạt ngưỡng gây độc và dẫn đến suy gan, suy thận cấp tính.

- Về cơ địa và yếu tố di truyền: Sự khác biệt trong hệ gen ảnh hưởng đến hoạt tính của các enzym chuyển hóa thuốc. Có những người chuyển hóa thuốc quá nhanh khiến thuốc mất tác dụng, nhưng cũng có những người chuyển hóa quá chậm khiến thuốc tích lũy gây độc ngay cả với liều thông thường.

- Bệnh nền và tiền sử dị ứng: Một loại thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường có thể an toàn với người bình thường, nhưng lại là chống chỉ định ở người có tiền sử suy gan, suy thận. Hoặc những trường hợp bệnh nhân có tiền sử dị ứng với các thành phần của thuốc.

- Các nhóm đối tượng đặc biệt: Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em và người già có ngưỡng dung nạp và chống chỉ định hoàn toàn khác nhau.

Lầm tưởng kháng sinh trị bách bệnh và thực phẩm chức năng vô hại

Sự bùng nổ của thông tin y tế trên Internet và mạng xã hội đã tạo điều kiện cho "hiện tượng tự kê đơn" và sự lan truyền của các phương pháp điều trị thiếu căn cứ khoa học. Những sai lầm này không chỉ là sự thiếu hiểu biết, mà còn là sự chủ quan đang bào mòn sức khỏe cộng đồng, ví dụ:

- Lạm dụng kháng sinh: Đây là vấn đề nhức nhối nhất. Kháng sinh chỉ tiêu diệt vi khuẩn, hoàn toàn bất lực trước virus (cúm, cảm lạnh, sốt virus…). Việc tự ý dùng kháng sinh không những không khỏi bệnh mà còn tiêu diệt vi khuẩn có lợi, tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển – một "đại dịch" thầm lặng đang đe dọa nhân loại.

Sự chủ quan với thuốc bổ và thực phẩm chức năng (TPCN): Nhiều người lầm tưởng TPCN hay thảo dược là "tự nhiên nên vô hại". Thực tế, chúng chứa các hoạt chất sinh học mạnh, có thể tương tác trực tiếp với thuốc Tây y, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính.

- Sai sót trong sử dụng: Dùng sai thời điểm (trước/sau ăn), sai đường dùng, bẻ đôi hoặc nhai viên thuốc không đúng cách… đều làm thay đổi dược động học của thuốc, dẫn đến thất bại điều trị hoặc các biến cố bất lợi nghiêm trọng.

Dược sĩ - "Chốt chặn" bảo vệ mạng sống của người bệnh

Trong bối cảnh đó, dược sĩ cộng đồng không chỉ đơn thuần là người bán thuốc mà còn là "chốt chặn" cuối cùng, đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an toàn khi sử dụng thuốc. Dược sĩ là những chuyên gia được đào tạo bài bản để nhận diện các nguy cơ tiềm ẩn mà người bệnh không thể nhìn thấy. Khi đến nhà thuốc, người bệnh hãy biến nó thành một điểm tư vấn sức khỏe thực thụ thay vì chỉ mua hàng.

Nhận diện tương tác thuốc

Dược sĩ là người thấu hiểu cơ chế dược động học và dược lực học của từng loại thuốc. Khi tiếp nhận đơn thuốc, họ không chỉ đọc tên thuốc mà còn thực hiện một cuộc "giải phẫu" liều dùng. Với sự hỗ trợ của các phần mềm chuyên dụng hiện đại, dược sĩ rà soát kỹ lưỡng tương tác giữa các thuốc trong cùng một đơn, thậm chí cả với các thuốc không kê đơn (OTC) hoặc thực phẩm chức năng mà người bệnh đang dùng.

Kiểm tra chống chỉ định

Dược sĩ sẽ đặt những câu hỏi quan trọng về tiền sử bệnh, dị ứng để sàng lọc và loại bỏ các thuốc có thể gây hại cho tình trạng sức khỏe cụ thể của người bệnh.

Hướng dẫn sử dụng và theo dõi tác dụng không mong muốn

Dược sĩ không chỉ dặn dò cách uống mà còn cá thể hóa tư vấn đến từng thời điểm dùng (trước/sau ăn), cảnh báo tác dụng phụ để người bệnh chủ động phòng ngừa giáo dục người bệnh về các dấu hiệu bất thường cần cảnh báo (như nổi mẩn, khó thở, buồn nôn dữ dội…) để kịp thời ngưng thuốc và báo cáo với bác sĩ.

TS.DS Nguyễn Công Trường

(Giảng viên Khoa Công nghệ Hóa Dược, Trường ĐH Dược Hà Nội; Bí thư Đoàn trường;

Ủy viên BCH Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam, Hội Thầy thuốc trẻ Hà Nội).