Các bác sĩ Bệnh viện Nhi Đồng 2 TPHCM đang phẫu thuật cho một bệnh nhi. Ảnh: BV
Trong nhiều năm, khi nhắc đến y tế, phần lớn người dân thường nghĩ ngay đến bệnh viện, bác sĩ, thuốc men và các hoạt động khám chữa bệnh. Điều đó phản ánh một thực tế: chúng ta vẫn đang tiếp cận sức khỏe theo hướng xử lý khi bệnh đã xuất hiện.
Trong khi đó, xu hướng phát triển của nhiều quốc gia và các tổ chức quốc tế đang chuyển mạnh sang tư duy xây dựng "đô thị khỏe mạnh" – nơi sức khỏe không chỉ được tạo ra trong bệnh viện mà được hình thành từ chính môi trường sống, quy hoạch đô thị, giáo dục, giao thông, văn hóa, thể thao, môi trường và lối sống hằng ngày của người dân.
Chữa bệnh chỉ là "khâu cuối" của chăm sóc sức khỏe
Đối với TPHCM, việc chuyển từ tư duy "chữa bệnh" sang xây dựng một đô thị khỏe mạnh không chỉ là yêu cầu của ngành y tế mà còn là chiến lược phát triển bền vững. Khi dân số già hóa nhanh, bệnh không lây nhiễm gia tăng, áp lực môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, đầu tư cho phòng bệnh và kiến tạo môi trường sống lành mạnh sẽ mang lại hiệu quả lâu dài hơn rất nhiều so với chỉ tập trung mở rộng hệ thống điều trị.
Một hệ thống bệnh viện hiện đại có thể cứu sống nhiều người bệnh, nhưng không thể giải quyết tận gốc những nguyên nhân làm phát sinh bệnh tật.
Thực tế cho thấy phần lớn gánh nặng bệnh tật hiện nay liên quan đến các yếu tố nguy cơ như chế độ ăn uống thiếu khoa học, ít vận động, ô nhiễm môi trường, căng thẳng kéo dài, sử dụng rượu bia, thuốc lá, thiếu không gian xanh, lối sống thiếu cân bằng… Những yếu tố này không được tạo ra trong bệnh viện nên cũng không thể chỉ giải quyết bằng bệnh viện.
Nếu mỗi năm số người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, tim mạch, ung thư hay các rối loạn sức khỏe tâm thần tiếp tục gia tăng thì dù thành phố xây thêm nhiều bệnh viện, áp lực lên hệ thống y tế vẫn rất lớn. Điều đó cho thấy, chữa bệnh là cần thiết nhưng phòng bệnh và tạo dựng môi trường sống khỏe mạnh mới là giải pháp căn cơ.
Khái niệm "đô thị khỏe mạnh" thường bị hiểu đơn giản là nơi có nhiều bệnh viện hoặc dịch vụ y tế phát triển. Thực chất, một đô thị khỏe mạnh là nơi mọi chính sách phát triển đều hướng tới việc nâng cao sức khỏe của người dân.
Đó là thành phố có không khí sạch hơn, nhiều công viên hơn, hệ thống giao thông an toàn hơn, thực phẩm an toàn hơn, nhiều cơ hội vận động hơn, môi trường học tập và làm việc thân thiện hơn, người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn và người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ y tế ngay tại cộng đồng. Nói cách khác, sức khỏe phải trở thành tiêu chí trong mọi quyết định phát triển đô thị.
Thay đổi nhận thức để thay đổi hành vi
Tại TPHCM, nhận thức về chăm sóc sức khỏe đã có nhiều chuyển biến tích cực, song nhìn chung vẫn còn nặng về tư duy "có bệnh mới đi khám". Không ít người chỉ đến bệnh viện khi triệu chứng đã rõ ràng, trong khi ít quan tâm đến khám sức khỏe định kỳ, tầm soát bệnh hoặc thay đổi lối sống.
Ở nhiều gia đình, việc đầu tư cho thực phẩm lành mạnh, luyện tập thể dục hay chăm sóc sức khỏe tinh thần chưa được xem trọng bằng việc điều trị khi mắc bệnh.
Ngay cả trong quản lý xã hội, nhiều nguồn lực vẫn tập trung cho khâu điều trị, trong khi đầu tư cho phòng bệnh, giáo dục sức khỏe và xây dựng môi trường sống lành mạnh chưa tương xứng. Đó là khoảng trống cần được lấp đầy trong giai đoạn phát triển mới.
Muốn thay đổi hành vi, trước hết phải thay đổi nhận thức. Giáo dục sức khỏe cần được thực hiện từ trường học, giúp học sinh hình thành thói quen vận động, dinh dưỡng hợp lý, bảo vệ sức khỏe tinh thần, phòng chống tác hại của thuốc lá, rượu bia, các chất gây nghiện và sử dụng thiết bị điện tử một cách khoa học.
Những kiến thức này không nên chỉ xuất hiện trong các buổi ngoại khóa mà cần được lồng ghép thường xuyên vào hoạt động giáo dục. Khi trẻ em lớn lên với lối sống lành mạnh, chi phí y tế của xã hội trong tương lai cũng sẽ giảm đáng kể.
Bên cạnh đó, trong giai đoạn mới, cần chuyển mạnh sang truyền thông về xây dựng sức khỏe. Thông điệp không chỉ là "đi khám khi có bệnh" mà phải là "giữ gìn sức khỏe mỗi ngày". Các chiến dịch truyền thông cần khuyến khích người dân khám sức khỏe định kỳ, tăng cường vận động, ăn uống hợp lý, ngủ đủ giấc, quản lý căng thẳng, giảm sử dụng thuốc lá và rượu bia…
Hiện nay, TPHCM đã tích cực tổ chức cho người dân đi khám sức khỏe là một hoạt động có ý nghĩa không chỉ giúp người dân chữa bệnh kịp thời mà còn thúc đẩy sự quan tâm đến sức khỏe của mỗi người.
Khi những thông điệp và thói quen này xuất hiện thường xuyên, nhận thức của cộng đồng sẽ từng bước thay đổi.
Không chỉ vậy, xây dựng đô thị khỏe mạnh không phải là nhiệm vụ riêng của ngành y tế. Ngành quy hoạch cần tăng diện tích không gian xanh, công viên và đường đi bộ. Ngành giao thông cần phát triển hạ tầng an toàn cho người đi bộ và xe đạp, giảm ô nhiễm không khí. Ngành giáo dục xây dựng trường học khỏe mạnh. Ngành văn hóa và thể thao phát triển các hoạt động rèn luyện thân thể trong cộng đồng. Ngành nông nghiệp và công thương bảo đảm nguồn thực phẩm an toàn…
Còn chính quyền địa phương xây dựng khu dân cư văn minh, sạch đẹp và khuyến khích người dân tham gia các hoạt động cộng đồng. Khi mọi lĩnh vực đều hướng tới mục tiêu sức khỏe, hiệu quả sẽ lớn hơn rất nhiều so với chỉ đầu tư cho bệnh viện.
Chuyển từ đo số giường bệnh sang đo chất lượng sức khỏe
Một đô thị khỏe mạnh cần có hệ thống y tế cơ sở đủ mạnh để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Các trạm y tế không chỉ khám bệnh mà cần quản lý hồ sơ sức khỏe điện tử, tư vấn dinh dưỡng, phát hiện sớm bệnh mạn tính, chăm sóc người cao tuổi, tư vấn sức khỏe tâm thần và tổ chức các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe.
Khi dịch vụ y tế hiện diện ngay trong cộng đồng, người dân sẽ dễ tiếp cận hơn và hình thành thói quen chăm sóc sức khỏe thường xuyên.
Hồ sơ sức khỏe điện tử, các ứng dụng theo dõi sức khỏe, tư vấn trực tuyến và trí tuệ nhân tạo sẽ giúp mỗi người dân chủ động hơn trong việc quản lý sức khỏe của mình. Thay vì chỉ lưu trữ dữ liệu khám chữa bệnh, các nền tảng số có thể nhắc lịch khám định kỳ, cảnh báo yếu tố nguy cơ, gợi ý chế độ luyện tập và kết nối với y tế cơ sở khi cần thiết. Dữ liệu lớn cũng giúp ngành y tế dự báo xu hướng bệnh tật để triển khai các chương trình phòng bệnh phù hợp với từng khu vực dân cư.
Trong nhiều năm, sự phát triển của y tế thường được đánh giá qua số lượng bệnh viện, giường bệnh hay kỹ thuật mới. Trong giai đoạn mới, TPHCM cần quan tâm nhiều hơn đến các chỉ số phản ánh chất lượng sức khỏe cộng đồng như tuổi thọ khỏe mạnh, tỷ lệ người dân khám sức khỏe định kỳ, tỷ lệ mắc bệnh không lây nhiễm, tỷ lệ béo phì, mức độ hoạt động thể lực, chất lượng không khí, diện tích cây xanh bình quân và mức độ hài lòng của người dân về môi trường sống. Đây mới là những chỉ số phản ánh đúng chất lượng của một đô thị khỏe mạnh.
Do đó, xây dựng đô thị khỏe mạnh không chỉ là mục tiêu của ngành y tế mà còn là chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Một cộng đồng khỏe mạnh sẽ có năng suất lao động cao hơn, giảm chi phí điều trị, giảm gánh nặng lên hệ thống bệnh viện và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Thành phố phát triển bền vững trong bối cảnh già hóa dân số, đô thị hóa nhanh và mô hình bệnh tật đang thay đổi.
Một thành phố hiện đại không phải là nơi có nhiều bệnh viện nhất mà là nơi có nhiều người khỏe mạnh nhất. Khi TPHCM chuyển thành công từ tư duy "chữa bệnh" sang tư duy "xây dựng sức khỏe", thành phố không chỉ giảm gánh nặng y tế mà còn tạo dựng một môi trường sống nhân văn, năng động và đáng sống hơn cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
