Ra đời từ đầu thập niên 1950, Tu-95 sử dụng động cơ phản lực cánh quạt độc đáo, có khả năng bay đường dài và mang theo cả vũ khí hạt nhân lẫn vũ khí thông thường. Dù đã có tuổi đời hơn 70 năm, Tu-95 vẫn nằm trong biên chế Không quân Nga và được Moscow kỳ vọng tiếp tục hoạt động đến tận những năm 2040.
Máy bay ném bom Tu-95 của Nga. (Ảnh: CC)
Tu-95 thực hiện chuyến bay đầu tiên vào năm 1952. Liên Xô và sau đó là Nga duy trì sản xuất dòng máy bay này cho đến năm 1993, với tổng số hơn 500 chiếc được chế tạo. Một số máy bay vẫn đang hoạt động, nhờ thiết kế tương đối đơn giản, khả năng nâng cấp và tầm bay xa.
Điểm đặc biệt của Tu-95 nằm ở hệ thống động lực. Thay vì sử dụng động cơ phản lực thông thường như nhiều máy bay ném bom chiến lược khác, nó được trang bị động cơ tuốc bin cánh quạt. Loại động cơ này có mức tiêu thụ nhiên liệu thấp hơn ở một số chế độ bay đường dài và cấu tạo tương đối thuận lợi cho công tác bảo dưỡng, giúp Nga duy trì hoạt động của những chiếc máy bay đã phục vụ qua nhiều thế hệ.
'Gấu' thường xuyên xuất hiện gần Alaska
Trong nhiều thập niên, Tu-95 đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong các hoạt động tiếp cận khu vực Bắc Mỹ. Máy bay Nga nhiều lần xuất hiện gần Alaska, kể cả trong Chiến tranh Lạnh lẫn những năm gần đây. Những chuyến bay này thường khiến Mỹ phải điều tiêm kích lên giám sát và nhận dạng.
Trong một vụ việc được đề cập vào tháng 2/2025, hai chiếc Tu-95 cùng các tiêm kích Su-35 Flanker-E hộ tống đã bị máy bay Mỹ chặn lại trong hai ngày liên tiếp. Bộ Tư lệnh Phòng không Bắc Mỹ (NORAD) cho biết lực lượng này phát hiện và theo dõi các máy bay Nga hoạt động gần Vùng Nhận dạng Phòng không Alaska. Hai chiếc F-35A của Không quân Mỹ được điều động để tiếp cận và giám sát nhóm máy bay.
Tu-95 cũng có thể mang tên lửa thông thường nhằm vào các mục tiêu quân sự, trong đó có những cơ sở tại Alaska. Anh cũng từng phải theo dõi các chuyến bay của máy bay Nga gần Scotland, nơi Tu-95 thường xuất hiện trong những nhiệm vụ tương tự.
Sức mạnh của 'Gấu' đến từ 4 động cơ cánh quạt khổng lồ
Tu-95 có trọng lượng cất cánh tối đa khoảng 188 tấn. Để nâng khối lượng lớn như vậy và duy trì hoạt động trong những chuyến bay kéo dài nhiều giờ, máy bay được trang bị 4 động cơ tuốc bin cánh quạt Kuznetsov.
Mỗi động cơ kết hợp với hai cánh quạt 4 lá quay ngược chiều nhau. Cấu hình này tạo lực đẩy lớn, đồng thời giúp Tu-95 duy trì hiệu quả hoạt động trên những hành trình dài. Các nhà thiết kế Liên Xô lựa chọn hệ thống động lực này với kỳ vọng có thể sử dụng trong nhiều thập niên mà không cần sửa chữa quá thường xuyên.
Nhờ đó, Tu-95 có thể thực hiện những chuyến bay đường dài mà không phải liên tục tiếp nhiên liệu. Khả năng tiếp dầu trên không càng mở rộng phạm vi hoạt động, cho phép máy bay tiếp cận những khu vực cách xa căn cứ xuất phát.
Một trong những dấu mốc đáng chú ý nhất trong lịch sử Tu-95 là việc dòng máy bay này tham gia chương trình thử nghiệm vũ khí hạt nhân của Liên Xô. Năm 1961, phiên bản được cải biến từ Tu-95 đã thả Tsar Bomba, quả bom nhiệt hạch có sức công phá lớn nhất từng được kích nổ trong lịch sử.
Sự kiện này cho thấy Tu-95 có khả năng mang những vũ khí hạt nhân có kích thước và trọng lượng đặc biệt lớn. Trong những giai đoạn sau, máy bay cũng được thiết kế để mang các loại bom hạt nhân có sức công phá khác nhau, trong đó có đầu đạn công suất 2 kiloton và 200 kiloton.
Việc sử dụng Tu-95 trong một đòn đáp trả hạt nhân tức thời không phải nhiệm vụ đơn giản. Quá trình chuẩn bị và nạp bom hạt nhân đòi hỏi nhiều thời gian, nhân lực và quy trình phức tạp. Vì vậy, máy bay được xem là phương tiện có thể tham gia chiến dịch ngay từ giai đoạn đầu của một cuộc xung đột, thay vì lực lượng phản ứng nhanh trong tình huống phải lập tức đáp trả một cuộc tấn công hạt nhân.
Ngày nay, vai trò chủ yếu của Tu-95 không còn nằm ở việc thả bom trực tiếp mà chuyển sang mang và phóng tên lửa hành trình tầm xa. Với tải trọng vũ khí đáng kể, máy bay có thể triển khai nhiều loại tên lửa như Kh-20, Kh-22 và các biến thể thuộc dòng Kh-55, Kh-101, Kh-102.
Nâng cấp liên tục giúp Tu-95 duy trì sức chiến đấu
Dù có thiết kế từ thời Liên Xô, Tu-95 đã trải qua nhiều chương trình hiện đại hóa. Những nâng cấp quan trọng tập trung vào hệ thống điện tử hàng không, thiết bị định vị, điều khiển và khả năng sử dụng các loại tên lửa hành trình thế hệ mới.
Một trong những loại vũ khí được nhắc đến là tên lửa hành trình Kh-55, có tên định danh NATO là AS-15 Kent. Phiên bản mang đầu đạn hạt nhân của dòng tên lửa này có sức công phá vượt xa những quả bom nguyên tử Mỹ từng sử dụng tại Hiroshima và Nagasaki.
Dù sở hữu hỏa lực đáng kể, Tu-95 có một nhược điểm lớn: rất khó che giấu sự hiện diện. Bốn động cơ cánh quạt tạo ra tiếng ồn lớn, khiến máy bay dễ bị phát hiện bằng nhiều phương tiện giám sát, kể cả các hệ thống cảm biến dưới biển. Máy bay cũng không có thiết kế tàng hình và tốc độ tối đa chỉ khoảng 575 dặm/giờ, tương đương 925 km/giờ.
Bởi vậy, Nga không sử dụng Tu-95 như một máy bay có khả năng bí mật đột nhập sâu vào không phận đối phương. Thay vào đó, nó hoạt động như một bệ phóng tên lửa từ xa, cho phép phóng vũ khí từ những khu vực nằm ngoài tầm phòng không của mục tiêu.
Trong cuộc xung đột tại Ukraine, Tu-95 đã nhiều lần hoạt động trong không phận Nga để phóng tên lửa hành trình mang đầu đạn thông thường nhằm vào các mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng của Ukraine.
Tu-95 từng là công cụ do thám các nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ
Ngoài nhiệm vụ tấn công, Tu-95 còn có thể đảm nhận vai trò giám sát và thu thập thông tin điện tử. Nhờ tầm bay xa và khả năng hoạt động liên tục trong thời gian dài, máy bay có thể theo dõi các hoạt động quân sự của đối phương trên những vùng biển rộng lớn.
Trong thập niên 1960, Tu-95 thường được sử dụng để quan sát và thu thập thông tin về các nhóm tác chiến tàu sân bay của Hải quân Mỹ. Sự xuất hiện của máy bay Nga buộc lực lượng Mỹ phải duy trì trạng thái cảnh giác cao. Các tàu sân bay thậm chí bố trí tiêm kích trong tư thế sẵn sàng cất cánh để đối phó nếu phát hiện "Gấu" tiếp cận trên radar.
Khẩu pháo ở đuôi vẫn là một phần của Tu-95
Một chi tiết ít được chú ý trên Tu-95 là vị trí xạ thủ ở phía đuôi máy bay, được trang bị pháo để tự vệ trước các mối đe dọa từ phía sau. Đây là thiết kế mang đậm dấu ấn của thời kỳ máy bay ném bom chiến lược còn được kỳ vọng có thể chống trả các tiêm kích đánh chặn bằng vũ khí trên máy bay.
Năm 2021, Không quân Nga công bố đoạn video ghi lại cảnh pháo 23 mm ở đuôi một chiếc Tu-95MS khai hỏa. Đoạn phim thu hút sự chú ý bởi những hình ảnh về hệ thống vũ khí vốn hiếm khi được công khai.
Dù công nghệ tác chiến trên không đã thay đổi đáng kể, khẩu pháo này vẫn là một phần trong cấu hình của một số phiên bản Tu-95. Khả năng sống sót của máy bay hiện nay chủ yếu dựa vào việc hoạt động ở cự ly xa và phóng tên lửa từ ngoài khu vực phòng không đối phương, thay vì trực tiếp đối đầu với tiêm kích hiện đại.
