Thông qua các chương trình nâng cấp sâu rộng, Moscow và Washington đang tìm cách kéo dài tuổi thọ, cải thiện năng lực tác chiến và duy trì hiệu quả hoạt động của Tu-160M và B-52 trước các mối đe dọa ngày càng phức tạp.
Máy bay ném bom Tu-160. (Ảnh: MW)
Dù cùng đảm nhiệm những nhiệm vụ chiến lược quan trọng, Tu-160M và B-52 lại thể hiện hai hướng tiếp cận khác nhau. Tu-160M nổi bật với tốc độ siêu thanh và khả năng mang tải trọng lớn, trong khi B-52 được duy trì hoạt động nhờ quá trình hiện đại hóa liên tục trong nhiều thập kỷ.
Tu-160M được Nga tái khởi động sản xuất
Tu-160 Blackjack được Liên Xô đưa vào biên chế từ những năm 1980, muộn hơn hơn hai thập kỷ so với B-52 của Mỹ. Với thiết kế thân dài, cánh cụp biến đổi và kích thước đồ sộ, Tu-160 có ngoại hình gợi liên tưởng đến máy bay ném bom B-1B của Mỹ. Máy bay có trọng lượng cất cánh tối đa lên tới khoảng 300 tấn, cho phép mang theo lượng vũ khí lớn trong các nhiệm vụ tấn công tầm xa.
Trong khi B-52 liên tục được nâng cấp để thích ứng với những thay đổi của xung đột hiện đại, chương trình sản xuất Tu-160 của Nga từng bị đình trệ. Việc sản xuất dòng máy bay này chấm dứt vào năm 1995, trước khi Moscow quyết định khởi động lại chương trình vào năm 2015.
Mục tiêu của Nga là duy trì năng lực máy bay ném bom chiến lược trong giai đoạn chờ đợi PAK DA, dòng máy bay ném bom tàng hình thế hệ mới đang được phát triển. Việc tái khởi động chương trình Tu-160 được kỳ vọng giúp Nga tránh để lực lượng máy bay ném bom chiến lược suy giảm năng lực trong thời gian chuyển tiếp.
Việc khôi phục sản xuất một dòng máy bay có thiết kế từ thời Liên Xô cũng đặt ra nhiều thách thức. Bên cạnh yêu cầu duy trì năng lực chế tạo, Nga còn phải cải tiến hệ thống điện tử, động cơ và các thiết bị điều khiển để đáp ứng yêu cầu tác chiến hiện đại.
Tu-160M được nâng cấp những gì?
Tu-160M là phiên bản hiện đại hóa của Tu-160 nguyên bản, được trang bị hệ thống dẫn đường mới, công nghệ lái tự động cải tiến cùng nhiều thiết bị điện tử tiên tiến hơn.
Về hỏa lực, máy bay có thể mang tên lửa hành trình Kh-55SM để tấn công các mục tiêu trên mặt đất. Theo thông tin được đề cập trong tài liệu nguồn, mỗi tên lửa có thể sử dụng đầu đạn hạt nhân hoặc đầu đạn thông thường. Với biến thể đầu đạn hạt nhân được nêu, sức công phá có thể đạt 200 kiloton; trong khi đầu đạn thông thường sử dụng cơ chế nổ phá mảnh.
Khả năng mang vũ khí tầm xa giúp Tu-160M thực hiện nhiệm vụ tấn công mà không nhất thiết phải tiến sâu vào khu vực phòng không của đối phương. Đây là lợi thế quan trọng đối với một máy bay có kích thước lớn và không được thiết kế theo tiêu chuẩn tàng hình như những dòng máy bay ném bom thế hệ mới.
Dẫu vậy, hiệu quả tác chiến của Tu-160M không chỉ phụ thuộc vào số lượng vũ khí mang theo. Khả năng sống sót trước hệ thống radar, tên lửa phòng không và máy bay đánh chặn của đối phương cũng là yếu tố quyết định trong môi trường chiến trường hiện đại.
Nga đặt mục tiêu bổ sung thêm Tu-160M
Nga từng đặt mục tiêu đẩy mạnh sản xuất Tu-160M nhằm tăng cường lực lượng máy bay ném bom chiến lược. Tập đoàn Rostec dự kiến chế tạo khoảng 2 máy bay mỗi năm, hướng tới tổng cộng 10 chiếc mới trong giai đoạn 2023–2027.
Kế hoạch này gắn với chương trình Tu-160M2, phiên bản được định hướng nâng cấp sâu hơn về hệ thống điện tử và thiết bị tác chiến. Những hạng mục được đề cập bao gồm radar NVI.70, buồng lái kỹ thuật số, hệ thống chống nhiễu và động cơ NK-32 cải tiến.
Nếu được triển khai theo kế hoạch, những nâng cấp này sẽ giúp Nga duy trì năng lực hoạt động của dòng máy bay ném bom siêu thanh trong khi tiếp tục phát triển PAK DA. Thế nhưng, mục tiêu sản xuất và số lượng máy bay thực tế được bàn giao không phải lúc nào cũng trùng khớp, đặc biệt khi chương trình đòi hỏi năng lực công nghiệp và nguồn lực kỹ thuật đáng kể.
Tu-160M và B-52 đối mặt với thách thức chung
Dù khác biệt về thiết kế và phương thức tác chiến, Tu-160M và B-52 đều phải giải quyết một vấn đề lớn: làm thế nào để những máy bay được phát triển từ nhiều thập kỷ trước tiếp tục hoạt động hiệu quả trong môi trường phòng không ngày càng hiện đại.
Tu-160M có ưu thế về tốc độ siêu thanh và khả năng mang tải trọng lớn. Trong khi đó, B-52 được duy trì bằng các chương trình cải tiến kéo dài, tập trung vào hệ thống điện tử, khả năng sử dụng vũ khí và hiệu quả hoạt động. Cả hai đều cho thấy máy bay ném bom chiến lược có thể phục vụ lâu dài nếu được đầu tư nâng cấp phù hợp.
Những cải tiến về động cơ, radar hay hệ thống điều khiển không thể tự động khắc phục hoàn toàn hạn chế về khả năng tàng hình. Với kích thước lớn và đặc điểm thiết kế không hướng đến giảm tối đa tín hiệu radar, Tu-160M vẫn có nguy cơ bị phát hiện và theo dõi khi hoạt động trong khu vực được bảo vệ bởi hệ thống phòng không hiện đại.
Điều đó khiến phương thức triển khai trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng. Thay vì trực tiếp xâm nhập những khu vực có hệ thống phòng không dày đặc, máy bay ném bom như Tu-160M có thể tận dụng tầm hoạt động và vũ khí tầm xa để tấn công từ khoảng cách an toàn hơn, tùy thuộc vào tình hình tác chiến.
Về lâu dài, cả Nga và Mỹ đều cần cân bằng giữa việc duy trì các dòng máy bay hiện có với phát triển những thiết kế mới. Đối với Moscow, Tu-160M đóng vai trò cầu nối trong khi PAK DA vẫn đang được phát triển. Với Washington, việc tiếp tục hiện đại hóa B-52 cho thấy một nền tảng máy bay cũ vẫn có thể giữ giá trị chiến lược nếu được nâng cấp và sử dụng đúng cách.
