Với hơn 100.000 chiếc được sản xuất, T-54/55 là một trong những dòng xe tăng được chế tạo nhiều nhất trong lịch sử, từng phục vụ tại hơn 50 quốc gia và đến nay vẫn còn xuất hiện trên chiến trường Ukraine.
Xe tăng T-54. (Nguồn: CC)
Nga bắt đầu đưa các xe tăng T-54/55 trở lại tham chiến từ năm 2023 trong cuộc xung đột với Ukraine. Dù đã lỗi thời so với tiêu chuẩn chiến tranh hiện đại, những mẫu xe tăng thời Chiến tranh Lạnh này vẫn được tận dụng để hỗ trợ hỏa lực và tác chiến tuyến sau.
Di sản Liên Xô quay lại chiến trường hiện đại
Các xe tăng T-54/55 được phát hiện tại tiền tuyến Ukraine từ năm 2023, thời điểm xuất hiện nhiều báo cáo cho rằng kho xe tăng T-72 và T-80 thời Liên Xô của Nga đang dần cạn kiệt. Điều này từng khiến nhiều nhà phân tích phương Tây nhận định Moscow đang thiếu hụt nghiêm trọng xe tăng chiến đấu chủ lực.
Tuy nhiên, thực tế sau đó cho thấy Nga vẫn duy trì được năng lực bổ sung lực lượng thiết giáp. Nhiều ý kiến cho rằng việc tái kích hoạt T-54/55 chủ yếu nhằm duy trì nguồn phương tiện cho chiến trường trong lúc các nhà máy quốc phòng Nga tăng tốc mở rộng sản xuất.
Không giống các xe tăng hiện đại chuyên thực hiện nhiệm vụ đột phá hoặc cơ động tốc độ cao, T-54/55 hiện chủ yếu được Nga sử dụng như pháo tự hành cơ động để yểm trợ hỏa lực từ xa cho bộ binh.
Ngay cả phía Nga cũng thừa nhận dòng xe tăng này không còn đáp ứng tốt yêu cầu của chiến sự hiện đại do lớp giáp yếu và hệ thống điều khiển hỏa lực lạc hậu. Dù vậy, khẩu pháo 100 mm của chúng vẫn đủ sức hỗ trợ trong nhiều tình huống chiến đấu nhất định.
Nhờ tầm bắn tương đối xa và hỏa lực mạnh hơn các xe chiến đấu bộ binh như BMP-2, T-54/55 vẫn có thể hoạt động ngoài tầm bắn của nhiều hệ thống chống tăng đối phương.
Nga đã sử dụng T-54/55 như thế nào?
Theo các nguồn theo dõi tình báo nguồn mở như Oryx, số lượng T-54/55 bị phá hủy tại Ukraine tính từ đầu năm 2026 chỉ khoảng vài chục chiếc. Thế nhưng, rất khó xác định chính xác Nga đã triển khai bao nhiêu xe tăng loại này ra chiến trường.
Trước xung đột, Nga được cho là sở hữu kho dự trữ khổng lồ gồm hàng nghìn xe tăng T-54/55 được niêm cất từ thời Liên Xô. Vì vậy, tổn thất hiện tại vẫn chưa đáng kể so với lượng xe còn trong kho.
Ngoài vai trò pháo binh cơ động, Nga từng thử nghiệm nhiều cách sử dụng khác nhau với dòng xe tăng cũ này. Năm 2023, một số xe T-54 được chất đầy thuốc nổ và biến thành thiết bị nổ tự chế điều khiển từ xa để lao vào chiến tuyến Ukraine trước khi kích nổ.
Sau đó T-54/55 chủ yếu quay lại vai trò hỗ trợ hỏa lực gián tiếp. Nhiều xe còn được gắn thêm giáp phản ứng nổ và lồng chống UAV nhằm tăng khả năng sống sót trước các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Do nền tảng thiết kế quá cũ, những biện pháp nâng cấp này chỉ giúp cải thiện phần nào khả năng bảo vệ.
Từ T-34 huyền thoại đến T-55 nổi tiếng toàn cầu
Nguồn gốc của T-54 bắt đầu từ xe tăng T-34 huyền thoại của Liên Xô trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Sau thành công của T-34, Liên Xô tiếp tục phát triển mẫu T-44 với giáp tốt hơn và khả năng cơ động cao hơn.
Những nỗ lực trang bị pháo 100 mm cho T-44 cuối cùng đã dẫn tới sự ra đời của T-54, mẫu xe tăng có hỏa lực và khả năng bảo vệ vượt trội so với thế hệ trước. Trong quá trình phục vụ, T-54 liên tục được nâng cấp với nhiều cải tiến như tháp pháo mới, pháo D-10T ổn định theo phương thẳng đứng và kính ngắm ban đêm.
T-55 sau đó được phát triển dựa trên T-54 và chính thức đưa vào biên chế quân đội Liên Xô năm 1958. Dù có ngoại hình gần như giống hệt T-54, mẫu xe này sở hữu động cơ mạnh hơn, hệ thống ổn định pháo tốt hơn và nhiều cải tiến về điện tử cũng như khả năng chiến đấu.
So với nhiều xe tăng cùng thời như IS-3 hay T-10, T-55 có độ cơ động tốt hơn đáng kể và được trang bị đạn chống tăng hiện đại hơn. Vào thời điểm ra đời, cả T-54 và T-55 đều được đánh giá là những xe tăng rất mạnh, với giáp dày và hỏa lực vượt trội so với nhiều mẫu tăng NATO cùng thế hệ.
'AK-47 của thế giới xe tăng'
Biệt danh "AK-47 của xe tăng" phản ánh đúng vị thế của T-54/55 trong lịch sử quân sự. Riêng Liên Xô đã sản xuất khoảng 35.000 chiếc T-54 và 27.000 chiếc T-55. Khi tính thêm các phiên bản sản xuất theo giấy phép tại Trung Quốc và nhiều quốc gia thuộc khối Hiệp ước Warsaw, tổng số xe tăng được chế tạo vượt mốc 100.000 chiếc.
Dòng xe tăng này từng được sử dụng rộng rãi trên khắp châu Á, châu Phi, Trung Đông và Đông Âu. Nhiều quốc gia vẫn còn duy trì chúng trong biên chế cho đến ngày nay.
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Liên Xô và sau đó là Nga dần thay thế T-54/55 bằng các dòng hiện đại hơn như T-72 và T-80. Dù vậy, hàng nghìn chiếc vẫn được niêm cất trong kho dự trữ.
Giới quan sát từng cho rằng những xe tăng này sẽ không bao giờ quay lại chiến trường. Nhưng cuộc xung đột tại Ukraine đã khiến các "di sản thép" thời Liên Xô một lần nữa xuất hiện trên chiến tuyến sau nhiều thập kỷ.
