Vì sao một số người trưởng thành đột nhiên bị dị ứng dù lúc nhỏ không mắc?

Nhiều người thường cho rằng dị ứng chỉ là căn bệnh bẩm sinh hoặc xuất hiện trong những năm đầu đời. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định bất kỳ ai ở bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời cũng đều có nguy cơ đối mặt với ít nhất 1 tình trạng dị ứng mới. 

Dù yếu tố di truyền đóng một vai trò nhất định, vấn đề sức khỏe này thường chỉ bộc phát khi có một tác nhân ngoại cảnh kích hoạt. Về bản chất, dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm một chất vô hại thành mối đe dọa nguy hiểm và sản sinh kháng thể để tấn công.

Hiện tượng "nhầm lẫn" này thường bộc phát bất ngờ qua một số tác nhân kích hoạt phổ biến dưới đây.

Tác động từ virus làm xáo trộn hệ miễn dịch

Nhiễm các loại virus gây bệnh hô hấp là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến dị ứng khởi phát ở người trưởng thành. Một nghiên cứu được đăng trên tạp chí Journal of Allergy and Clinical Immunology hồi tháng 2 chỉ ra rằng, các dịch bệnh đường hô hấp như Covid-19 làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển bệnh viêm mũi dị ứng cũng như hen suyễn. 

Tuy nhiên, bác sĩ Philip Curman tại Viện Karolinska (Thụy Điển) cho biết: "Nếu như việc nhiễm các bệnh hô hấp làm tăng khả năng mắc dị ứng, thì tiêm vaccine giúp giảm bớt rủi ro này". 

Nguyên nhân là vì khi nhiễm bệnh thực sự, hệ miễn dịch phải gồng mình chiến đấu với virus khiến phản ứng viêm bùng nổ quá mức, từ đó dễ dẫn đến dị ứng. Trong khi đó, vaccine giúp cơ thể kiểm soát cuộc chiến này hiệu quả hơn mà không làm hệ miễn dịch bị quá tải. 

Ngoài ra, các loại virus khác như virus hợp bào hô hấp hay virus gây cảm lạnh cũng có thể tạo ra tác động tương tự. Khi hệ miễn dịch đang quá tải vì chống lại virus, việc tiếp xúc với các yếu tố môi trường hay thực phẩm mới sẽ khiến cơ thể bối rối và xem tất cả là mối đe dọa cần loại bỏ.

Lạm dụng thuốc kháng sinh làm mất cân bằng vi sinh

Bên cạnh sự tác động của các loại virus hô hấp, quá trình điều trị y tế bằng thuốc kháng sinh cũng là một nguyên nhân phổ biến khiến rủi ro bộc phát dị ứng gia tăng ở người trưởng thành.

Theo Tiến sĩ Ruchi Gupta, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Dị ứng Thực phẩm & Hen suyễn tại Đại học Northwestern (Mỹ), dù được xem là "vũ khí" hiệu quả để tiêu diệt các vi khuẩn gây bệnh, đặc tính tiêu diệt diện rộng của nhóm thuốc kháng sinh lại vô tình tiêu diệt luôn cả các lợi khuẩn đang sinh sống trong cơ thể. 

Điều này gây xáo trộn nghiêm trọng đối với sự cân bằng của hệ vi sinh đường ruột, vốn là nơi tập trung một quần thể vi sinh vật khổng lồ cùng hơn 70% tế bào miễn dịch của con người. 

Khi quần thể lợi khuẩn bị suy giảm, hệ sinh thái tiêu hóa mất đi sự đa dạng vốn có, làm suy giảm chức năng điều hòa miễn dịch tự nhiên. Sự gián đoạn nghiêm trọng này dẫn đến tình trạng nhiễu loạn thông tin và nhầm lẫn trong hệ thống phòng thủ của cơ thể. 

Hậu quả là hệ miễn dịch không còn khả năng phân biệt rõ ràng giữa các yếu tố gây nguy hiểm thực sự và những tác nhân vô hại, từ đó đưa những chất hoàn toàn lành tính như thực phẩm hằng ngày hay phấn hoa vào danh sách các mối đe dọa cần phải tiêu diệt. 

Biến động nội tiết tố trong những giai đoạn đặc biệt

Sự thay đổi về sinh lý và nội tiết tố ở phụ nữ cũng là một yếu tố quan trọng kích hoạt các phản ứng dị ứng mới bộc phát. 

Kelly Colas, Bác sĩ chuyên khoa dị ứng tại Đại học Washington (Mỹ), lưu ý trong thời kỳ mang thai, sự biến động mạnh mẽ của các nội tiết tố sinh dục như estrogen và progesterone tương tác trực tiếp với hệ miễn dịch, làm thay đổi cách cơ thể phản ứng với các tác nhân bên ngoài. 

Sự xáo trộn này khiến hệ miễn dịch trở nên nhạy cảm bất thường, dẫn đến hậu quả là khoảng 1/3 phụ nữ có tiền sử dị ứng môi trường nhận thấy các triệu chứng bệnh trở nên nghiêm trọng hơn rõ rệt sau khi thụ thai. 

Đáng chú ý, ngay cả những người chưa từng có tiền sử bệnh cũng có thể phát triển hiện tượng viêm mũi thai kỳ với các biểu hiện điển hình như nghẹt mũi, hắt hơi hay chảy nước mũi liên tục. Dù vậy, tình trạng này thường chỉ mang tính tạm thời và các triệu chứng sẽ tự biến mất sau khi sinh con chứ không kéo dài vĩnh viễn.

Bên cạnh thai kỳ, giai đoạn mãn kinh cũng là một cột mốc biến động nội tiết tố lớn khác khiến nhiều phụ nữ phải đối mặt với các tình trạng dị ứng hoàn toàn mới.

Vết cắn từ bọ ve gây dị ứng thực phẩm đột ngột

Một nguyên nhân bất ngờ khác dẫn đến tình trạng dị ứng thịt đỏ bộc phát ở người lớn đến từ vết cắn của loài bọ ve ngôi sao cô đơn. 

Trong nước bọt của loài bọ ve này có chứa alpha-gal, một loại phân tử đường mà con người đã mất khả năng tự sản sinh từ khoảng 10 triệu năm trước. Do đó, khi bị bọ ve cắn và tiếp xúc với alpha-gal, hệ miễn dịch sẽ ghi nhớ đây là tác nhân ngoại lai gây hại. 

Minh chứng rõ nhất cho cơ chế này chính là trải nghiệm của Giáo sư Thomas Platts-Mills tại Đại học Virginia (Mỹ). Sau khi bị bọ ve ngôi sao cô đơn cắn trong một chuyến đi bộ đường dài, ông đã thưởng thức một bữa tối với sườn cừu và vang đỏ. 

Chỉ vài giờ sau, vị giáo sư bất ngờ tỉnh giấc giữa đêm với toàn thân nổi mề đay dữ dội. Chính trải nghiệm cá nhân này đã giúp ông cùng các cộng sự giải mã bí ẩn về hội chứng alpha-gal. 

Theo đó, người bị alpha-gal mỗi khi tiêu thụ các loại thịt đỏ có chứa phân tử đường này, cơ thể họ sẽ lập tức kích hoạt phản ứng dị ứng với các triệu chứng như nổi mề đay, sưng tấy hoặc rối loạn tiêu hóa. 

Hội chứng kỳ lạ này đang gia tăng nhanh chóng, và đã lây lan tới hơn 90.000 người tại Mỹ chỉ trong giai đoạn 2017-2022.

Trừ hiện tượng viêm mũi thai kỳ sẽ chấm dứt sau khi sinh, đa số các dị ứng bộc phát ở tuổi trưởng thành thường kéo dài vĩnh viễn. 

Dù hiện chưa có phương pháp điều trị triệt để nhằm đảo ngược tình trạng này, giới y khoa đang thử nghiệm nhiều giải pháp tiến bộ như sử dụng thuốc điều hòa miễn dịch Xolair hoặc phát triển các loại vaccine giúp huấn luyện hệ miễn dịch phản ứng có kiểm soát hơn.