Những "ngọn đèn" không tắt dọc dải biên cương (Kỳ 1): Nữ y sĩ người Mông hơn hai thập kỷ giữ nhịp thở Nậm Pồ

SKĐS - Dọc dải biên cương Tổ quốc, có những người lính mang trên vai hai màu áo: quân phục xanh gìn giữ biên cương và áo blouse trắng chở che sự sống

4 giờ sáng ngày 27/1/2024, cái rét ngọt ở Phòng khám Đa khoa Quân dân y A Xan, tỉnh Quảng Nam (nay là Trạm y tế Quân dân y xã Hùng Sơn, TP Đà Nẵng) như kim chích vào da thịt, những nếp nhà sàn đều then cài cửa đóng tránh gió lạnh. Chuông điện thoại của trung tá quân nhân chuyên nghiệp (QNCN), bác sĩ Nguyễn Văn Quốc Trí bất ngờ đổ dồn từng hồi nghẹt thở. Đầu dây bên kia là giọng người đàn ông Cơ Tu hớt hải, run rẩy: “Bác sĩ Trí ơi, cứu vợ em với! Vợ em vỡ ối, kẹt ở bìa rừng rồi”!

Khoác vội chiếc áo ấm, xách hộp thuốc cấp cứu chuyên dụng, người bác sĩ quân y lao xe máy xuyên qua màn sương mù đặc quánh. Đến cung đường mòn thuộc thôn Ganil (xã A Xan), anh thấy sản phụ Bríu Thị Poi đang ôm bụng oằn mình trên vệ đường, đầu thai nhi đã lọt qua cổ tử cung. 

Giữa bốn bề rừng già âm u, bác sĩ Trí lập tức hô hoán người nhà gom củi khô nhóm lửa sưởi ấm, bật đèn rọi sáng để đỡ đẻ dã chiến ngay bên vách đá. 

Khi tiếng khóc chào đời của bé gái 2,4kg xé toang không gian tĩnh mịch của rừng già rét buốt, những giọt nước mắt hạnh phúc vỡ òa trên gương mặt lấm lem than củi của người cha bản địa và màu áo lính. 

Suốt hơn hai thập kỷ cắm bản nơi dải Trường Sơn, những cuộc chạy đua với thời gian như thế đã trở thành lẽ sống của người thầy thuốc quân hàm xanh.

Bác sĩ Nguyễn Văn Quốc Trí sinh năm 1980 tại miền quê ven biển xã Tam Hiệp (huyện Núi Thành, Quảng Nam) nay là xã Núi Thành, TP Đà Nẵng. Năm 20 tuổi (năm 2000), anh nhập ngũ vào Bộ đội Biên phòng tỉnh. Sau thời gian miệt mài học tập, năm 2007, tốt nghiệp Trường Trung cấp Quân y, chàng Thiếu úy trẻ được phân công về Đồn Biên phòng A Xan - nơi được mệnh danh là “cổng trời” xa ngái bậc nhất miền tây Quảng Nam.

Đặt chân lên mảnh đất biên viễn giáp tỉnh Sê Kông (Lào), người lính trẻ không khỏi xót xa trước thực tế phũ phàng: giao thông chia cắt, đời sống bà con đồng bào Cơ Tu muôn vàn cơ cực, nhận thức y tế gần như là con số không tròn trĩnh. Khi ốm đau, đồng bào không đến trạm mà tìm thầy mo cúng bái, bẻ lá rừng uống cầm hơi. 

Nhìn cảnh nhiều người kiệt sức qua đời chỉ vì hủ tục, trong khi trình độ y sĩ trung cấp của mình chỉ đủ xử trí những ca thông thường, phải chuyển tuyến xa xôi, bác sĩ Trí cảm thấy bức bối, nghẹn lòng. Anh quyết tâm phải thay đổi thực tại. 

Người lính ấy mạnh dạn viết đơn gửi Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Nam xin được thi vào Đại học Y (Đại học Huế) và cam kết tự bỏ tiền túi trang trải toàn bộ học phí.

Sau 4 năm miệt mài đèn sách với tấm bằng bác sĩ đa khoa chính quy, anh nhận lệnh về Đồn Biên phòng Đắc Pring. Đến năm 2014, bác sĩ Trí lại khoác ba lô xin ngược ngàn trở lại A Xan, đảm nhiệm cương vị Phó Trưởng Phòng khám Đa khoa Quân dân y kết hợp A Xan, tiếp tục hành trình chăm sóc sức khỏe cho nhân dân 4 xã vùng cao biên giới: A Xan, Ga Ry, Ch’Ơm và Tr’Hy.

Xã A Xan nói riêng và vùng cao Tây Giang nói chung có đến gần 97% dân số đồng bào người Cơ Tu, điều kiện sinh hoạt còn muôn vàn thiếu thốn. Người dân nơi đây từng bị bủa vây bởi nỗi sợ vô hình mang tên “ma rừng”. Chẳng ai rõ hình thù “ma rừng” ra sao, nhưng đồng bào Cơ Tu tin vào nó đến mức: có người ốm là mổ trâu, mổ bò mời thầy mo cúng trừ tà, thậm chí có người bị đau ở đâu thì thầy mo ngậm rượu phun qua bó nhang rực lửa thổi vào chỗ đó.

Bác sĩ Trí nhớ lại: “Có lần, một người dân bị tụt huyết áp, lả đi vì nhiều ngày không ăn uống, thiếu nước trầm trọng. Cả làng sợ hãi bảo bị ma rừng ám, mời thầy cúng thổi bùa phép suốt mấy ngày không khỏi. Tôi đến nơi, kiên trì vận động đưa người bệnh về trạm truyền 2 bình nước điện giải, bệnh nhân lập tức tỉnh táo ngồi dậy nói chuyện bình thường. Muốn bà con tin khoa học, người thầy thuốc áo lính không thể nói suông mà phải chứng minh bằng hành động và hiệu quả thực tế”.

Để xóa bỏ định kiến, bác sĩ Trí tự mình học và nói thành thạo tiếng Cơ Tu, kiên trì thực hiện phương châm “4 cùng”: cùng ăn, cùng ở, cùng làm và cùng nói tiếng đồng bào. Khi khoảng cách ngôn ngữ không còn, niềm tin lớn dần lên. Ở nơi thâm sơn cùng cốc, người thầy thuốc quân y không đơn thuần chỉ cầm kim tiêm hay phát thuốc. Bác sĩ Trí bảo, anh và đồng đội vừa phải làm bác sĩ chuyên môn, vừa kiêm luôn vai trò một người làm công tác tâm lý, trị liệu tinh thần cho đồng bào. 

Nếu chỉ kê đơn mà không đả thông tư tưởng, bà con uống thuốc tây mà lòng vẫn hướng về thầy mo thì việc điều trị coi như thất bại. Vì thế, mỗi lần đến nhà hay đón người bệnh vào trạm, việc đầu tiên của anh là ngồi xuống bên bếp lửa, trò chuyện bằng chính tiếng Cơ Tu, lắng nghe những âu lo thầm kín rồi từ tốn giải thích căn nguyên bệnh tật theo cách bình dị, dễ hiểu nhất. Lời động viên chân tình, ánh mắt thấu cảm của người lính Biên phòng đã giúp người bệnh trút bỏ gánh nặng sợ hãi trước khi đón nhận giọt dịch truyền hay viên thuốc kháng sinh.

Suốt hơn 20 năm gắn bó, người bác sĩ quân y trực tiếp khám và điều trị cho hơn 6.000 lượt bệnh nhân mỗi năm, cấp cứu kịp thời hàng trăm ca nguy kịch và tiêm hơn 1.000 liều vắc xin cho phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Những ca súc ruột dã chiến cứu chị Phơng (thôn Cha Lăng) ngộ độc lá ngón hay cứu cả gia đình ông Ta Ngôn Làng (thôn Giao, xã Ga Ry) thoát khỏi ngộ độc nấm đã đưa uy tín của người bác sĩ biên phòng vào sâu trong tâm thức già làng, trưởng bản. Bất kể là ngộ độc nấm rừng, ăn lá ngón tự tử hay rắn độc cắn, anh đều bình tĩnh giành giật sự sống từ tay tử thần, giữ vững kỷ lục thiêng liêng: không để bất kỳ ca tử vong nào xảy ra tại trạm. Ở nơi cách trung tâm huyện gần 50km đường đèo dốc, những thời điểm người bệnh đổ về quá đông khiến cơ số thuốc men dự trữ cạn kiệt, bác sĩ Trí lại linh hoạt kết hợp Đông và Tây y, tận dụng nguồn cây thuốc nam, thảo dược sẵn có giữa núi rừng, hướng dẫn tận tình để bà con tự biết cách thu hái, chế biến dùng tại chỗ.

Khi được hỏi điều gì đã níu chân một người lính dưới xuôi gắn bó ròng rã suốt hơn 20 năm nơi vùng cao heo hút mà không một lần toan tính chuyện chuyển về nơi thuận lợi, bác sĩ Trí trầm ngâm: “Chính tình cảm mộc mạc của bà con là sợi dây giữ chặt tôi lại. Đồng bào vùng cao sống tình nghĩa lắm. Họ thấy mình cứu được người thân qua cơn thập tử nhất sinh, thấy bộ đội tận tụy đêm hôm, họ thương và quý như ruột thịt trong nhà. Nhiều người khỏi bệnh trở về, vài hôm sau lặn lội cuốc bộ cả ngày đường quay lại chỉ để dúi vào tay bác sĩ nải chuối rừng vừa chín, mấy con cá suối khô hay củ sắn luộc còn nóng hổi. Món quà quê chẳng đáng là bao về vật chất, nhưng đó là cả tấm lòng, là sự tin cậy tuyệt đối của dân bản. Tình cảm ấy thiêng liêng đến mức, mỗi khi nghĩ đến chuyện rời đi, trong lòng tôi lại cồn cào đau đáu: nếu mình đi rồi, những đêm mưa bão đường sạt lở, bà con ở đây biết cậy nhờ ai?”

Không chỉ là khắc tinh của hủ tục, bác sĩ Trí còn được ví như “bà đỡ” mát tay nơi đại ngàn hoang vu. Hơn hai thập kỷ khoác áo lính, anh chẳng nhớ nổi mình đã đón bao nhiêu mầm sống chào đời bình an giữa rừng sâu hay bên vệ đường hun hút gió.

Một trong những kỷ niệm thiêng liêng nhất là vào giữa năm 2021, anh đỡ đẻ thành công cho một sản phụ Cơ Tu ở thôn Agríh (xã A Xan) lúc 2 giờ sáng. Xúc động trước tấm lòng và sự tận tụy của người thầy thuốc, đôi vợ chồng trẻ đã quyết định lấy trọn tên anh đặt cho con trai đầu lòng: Bríu Quốc Trí. Trong ký ức người thầy thuốc, ngày 14/11/2021 cũng là một buổi sáng nghẹt thở không thể nào quên. Sản phụ Bríu Thị Trang (21 tuổi, thôn Ariing) chuyển dạ con so khi thể trạng rất yếu, lại có tiền sử bệnh tim nguy hiểm. 

Khi người nhà khiêng tới trạm thì tử cung đã mở 6 phân. Đường về tuyến huyện gần 50km sạt lở đứt đoạn, không có phương tiện vận chuyển an toàn, nguy cơ suy tim đe dọa trực tiếp tính mạng hai mẹ con. Đứng trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, bác sĩ Trí quyết định cho sản phụ sinh tại chỗ, đồng thời kích hoạt cuộc hội chẩn trực tuyến qua video call để nhận hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ tuyến trên. Sau 30 phút căng thẳng từng giây, bé gái nặng 2,1kg cất tiếng khóc chào đời khỏe mạnh trong niềm xúc động vỡ òa của cả ê kíp.

Nghĩa tình ấy còn vượt qua cả đường biên mốc giới. Phòng khám A Xan từ lâu đã là điểm tựa y tế tin cậy của các bản láng giềng như Keo, Tà Vàng, A Chinh, Chi Tơ thuộc huyện Cà Lùm (tỉnh Sê Kông, Lào). Tháng 11/2022, giữa đợt bùng phát dịch COVID-19, đường biên đóng cửa nhưng nghĩa tình biên phòng không ngăn lối. Một sản phụ người Lào ở bản Keo chuyển dạ khó, tính mạng hai mẹ con ngàn cân treo sợi tóc, được người nhà dùng võng khiêng băng rừng suốt một ngày đường sang cầu cứu. Nhận thấy sản phụ kiệt sức, bác sĩ Trí vừa khẩn trương tiêm trợ sức, vừa hướng dẫn sản phụ vượt cạn an toàn.

Ngắm nhìn con gái bé bỏng cất tiếng khóc chào đời khỏe mạnh trên đất bạn, người cha người Lào rưng rưng nắm chặt bàn tay bác sĩ Trí xin anh đặt tên cho con để gia đình đời đời ghi nhớ. Anh Trí mỉm cười bảo: “Mỗi đứa trẻ sinh ra đều là niềm hạnh phúc của cha mẹ. Vậy tôi mạn phép đặt tên cháu cái tên Việt Nam là Hạnh Phúc”. Không chỉ chữa bệnh miễn phí, mỗi khi tiếp nhận bệnh nhân nghèo nước bạn sang điều trị, các y bác sĩ Đồn Biên phòng A Xan lại tự nguyện trích khẩu phần ăn của mình, gom từng bộ quần áo ấm, nhu yếu phẩm trao tận tay người bệnh trước ngày xuất viện.

Hơn hai mươi năm cống hiến trọn vẹn tuổi thanh xuân cho biên cương, bác sĩ Trí tâm niệm: “Đồn là nhà, biên giới là quê hương, đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt”. Thời gian anh ở đơn vị, lăn lộn với rừng thiêng nước độc nhiều hơn ở nhà. Hậu phương của anh là người vợ công tác trong lực lượng Công an nhân dân, cùng chung màu áo vũ trang nên thấu hiểu, sẻ chia gánh nặng gia đình để chồng yên tâm công tác. Mỗi tháng, anh đều đặn trích phần lương ít ỏi của mình góp vào quỹ nuôi dưỡng các em nhỏ có hoàn cảnh đặc biệt trong chương trình “Con nuôi Đồn Biên phòng”.

Sự tận hiến thầm lặng của Trung tá QNCN Nguyễn Văn Quốc Trí đã được Đảng, Nhà nước và Quân đội ghi nhận với nhiều phần thưởng cao quý: Tuyên dương 1 trong 10 gương mặt trẻ tiêu biểu “Gương sáng biên cương” (năm 2021); nhiều năm liền nhận Bằng khen của Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng (2021, 2022, 2024); được vinh danh tại chương trình giao lưu toàn quân “Ngời sáng phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ” do Bộ Quốc phòng tổ chức vào tháng 6/2024. Anh vinh dự được bình chọn là 1 trong 55 “Gương sáng Pháp luật” toàn quốc (năm 2025) và nhận Bằng khen của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng giai đoạn 2020 – 2025.

Tháng 9 vừa qua, người bác sĩ dạn dày sương gió nhận quyết định chuyển công tác về đơn vị Biên phòng Cửa khẩu cảng Kỳ Hà, khép lại hành trình 24 năm gắn bó sắt son với biên cương Tây Giang. Dù đã xuôi về phố thị, nhưng trong lòng người Cơ Tu ở “cổng trời” A Xan và bà con các bản biên giới nước bạn Lào, hình ảnh người lính quân y đốt lửa sưởi ấm mầm sống giữa đêm đông giá rét vẫn là ngọn lửa không bao giờ tắt.

Khép lại hành trình dọc theo dải biên cương từ Nậm Pồ (Điện Biên) đến Tây Giang (Quảng Nam), điều đọng lại sâu sắc nhất không chỉ là những ca cấp cứu giành giật sự sống kịch tính giữa rừng sâu hay những cuộc băng suối vượt đèo trong đêm rét mướt, mà chính là sự chuyển hóa diệu kỳ trong nếp nghĩ, nếp sống của đồng bào. Hủ tục dần lùi xa, tiếng khóc chào đời của những đứa trẻ khỏe mạnh vang lên bên bếp lửa, và biên cương Tổ quốc ngày càng vững chắc hơn nhờ được xây dựng bằng lũy thép lòng dân.

Hơn hai mươi năm thanh xuân của y sĩ Giàng Thị Tâm hay bác sĩ Nguyễn Văn Quốc Trí trôi qua không ồn ào, không hoa mỹ. Họ gác lại sau lưng những ấm êm phố thị, những phút giây sum vầy trọn vẹn bên tổ ấm riêng để chọn đứng ở nơi gian khó nhất. Màu áo lính hòa cùng sắc trắng blouse của họ đã hòa vào màu xanh của đại ngàn, trở thành những ngọn đèn không bao giờ tắt nơi biên cương Tổ quốc. 

Sự hy sinh thầm lặng ấy chính là biểu tượng cao đẹp nhất của phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, của y đức người thầy thuốc Việt Nam - những người đã và đang viết nên bài ca bất tận về tình quân dân cá nước và tình người nơi biên viễn.