Trong một phòng thí nghiệm ở phía nam thành phố San Francisco (Mỹ), các kỹ thuật viên đeo găng tay gắn cảm biến áp lực, với cổ tay gắn camera, đang cẩn thận cân từng loại bột, rót từng dung dịch rồi ghi lại kết quả.
Điều khác thường là mọi thao tác tỉ mỉ của họ không chỉ phục vụ nghiên cứu hiện tại, mà còn để thu thập dữ liệu huấn luyện cho robot do tích hợp trí tuệ nhân tạo. Sự xuất hiện của các "kỹ thuật viên tự hành" này hứa hẹn mở ra kỷ nguyên của các phòng thí nghiệm tự động hóa hoàn toàn, làm việc liên tục cả ngày lẫn đêm mà không cần dấu chân con người.
Kế hoạch đầy tham vọng trên được khởi xướng bởi Warp Sciences, công ty khởi nghiệp được sáng lập bởi Kevin Weil, cựu Giám đốc Sản phẩm của OpenAI. Startup này không trực tiếp chế tạo thuốc, mà tập trung cung cấp dịch vụ tổng hợp và thử nghiệm phân tử cho các hãng dược, qua đó đưa công đoạn hóa học vốn phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc quay trở về Mỹ.
Từ thung lũng công nghệ đến kỷ nguyên y sinh toàn cầu
Tuy nhiên, Warp Sciences chỉ chiếm phần nhỏ trong một làn sóng rộng lớn hơn. Sau khi tạo nên những bước ngoặt lớn ở lĩnh vực lập trình, an ninh mạng và toán học, các gã khổng lồ công nghệ đang chuyển hướng mạnh mẽ sang lĩnh vực y sinh.
Sự xuất hiện của AI hứa hẹn mở ra kỷ nguyên của các phòng thí nghiệm tự động hóa hoàn toàn, làm việc liên tục cả ngày lẫn đêm mà không cần con người. Hình minh họa: wisevoter
Điều đó được thể hiện trong hồ sơ phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của Anthropic, nộp ngày 26/10. Hồ sơ mở đầu bằng thư ngỏ của các nhà sáng lập, trong đó khẳng định trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp chữa những căn bệnh đã đeo bám nhân loại tới hàng thiên niên kỷ như ung thư.
Ông Demis Hassabis, người sáng lập Google DeepMind, từng cho biết AI có thể mang lại “cơ hội thực sự” để giải quyết mọi căn bệnh trong 10-15 năm. Không chỉ đảm nhận vị trí Chủ tịch DeepMind kiêm Giám đốc khoa học của Alphabet, ông Hassabis giờ đây còn dành thêm thời gian cho Isomorphic Labs, công ty khám phá thuốc bằng AI do chính ông làm Tổng giám đốc.
Ông Dario Amodei, đồng sáng lập kiêm Tổng giám đốc Anthropic, từng thẳng thắn thừa nhận công chúng vẫn đang có cái nhìn đầy tiêu cực về AI. Theo ông, những tuyên bố về việc công nghệ này sẽ chữa khỏi ung thư đã trở nên sáo rỗng và dễ bị phán xét là lời nói suông, bởi thước đo duy nhất để lấy lại niềm tin chính là những ca chữa bệnh thành công ngoài đời.
Thực tế đã ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực ban đầu, với việc thuốc rentosertib điều trị xơ phổi vô căn đã tiến vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng thứ 3. Thông tin này đánh dấu một cột mốc quan trọng, khi đây là dược phẩm đầu tiên có cả mục tiêu tác động lẫn cấu trúc phân tử đều được xác định bởi các thuật toán của AI.
Cuối tháng 9, Anthropic công bố một hệ thống enzyme mới do khoảng 950 tác nhân Claude tìm ra sau khoảng 21 giờ rà soát dữ liệu DNA của virus. Cơ quan An ninh AI của Anh cũng cho biết, nhiều mô hình đã vượt chuẩn chuyên gia cấp tiến sĩ ở một số bộ câu hỏi về hóa sinh.
Khoảng cách từ lý thuyết đến hiện thực
Con đường từ phòng thí nghiệm tới kệ thuốc thương mại vẫn còn rất gập ghềnh. Không giống các phần mềm máy tính có thể chạy thử nghiệm và sửa lỗi trong vài giây, quá trình phát triển thuốc đòi hỏi hàng năm trời cùng vô số quy trình kiểm duyệt khắt khe.
Nhiều dự án hứa hẹn trước đây đã phải mất rất nhiều thời gian mới tới được tay người tiêu dùng, hoặc vẫn dừng lại ở mức nghiên cứu chưa qua kiểm chứng. Chẳng hạn, vaccine Covid-19 của Moderna chỉ mất 2 ngày thiết kế sau khi giải trình tự virus, song phải mất gần 1 năm mới được phân phối những lô đầu tiên ra bên ngoài.
Vaccine Covid-19 của Moderna chỉ mất 2 ngày thiết kế sau khi giải trình tự virus, song phải mất gần 1 năm mới được phân phối những lô đầu tiên. Ảnh: Airman 1st Class Anna Nolte
Bài học từ những lời hứa thổi phồng trong quá khứ tại Thung lũng Silicon, điển hình như 2 trường hợp của Theranos và 23andMe, vẫn còn nguyên giá trị. Từng là những "kỳ lân" tỷ USD được truyền thông săn đón, song một bên đã sụp đổ vì gian lận công nghệ cốt lõi còn một bên thất bại vì mô hình kinh doanh thiếu bền vững và khủng hoảng niềm tin dữ liệu.
Những hạn chế bộc lộ rõ qua trường hợp của Citrini Research. Dù hoàn toàn không sở hữu phòng thí nghiệm hay chuyên gia sinh học, nhóm phân tích đầu tư này vẫn sử dụng một mô hình Claude nội bộ chưa phát hành để thiết kế các loại protein bám vào độc tố bọ cạp.
Kết quả cho thấy trong 211 thiết kế được đem ra thử nghiệm, có 17 mẫu liên kết thành công với độc tố. Dù vậy, chính Anthropic cũng nhấn mạnh đây chưa thể xem là thuốc giải độc, bởi chưa có bất kỳ kiểm chứng nào xác định chúng có khả năng vô hiệu hóa nọc độc bọ cạp hay không.
Bên cạnh sự chậm trễ về mặt ứng dụng, nguy cơ an ninh sinh học từ AI là mặt tối đáng báo động. Cơ quan an ninh nhiều nước từng bày tỏ lo ngại về khả năng công nghệ này bị lợi dụng để nâng cấp hoặc tạo ra các loại vũ khí sinh học nguy hiểm.
Thực tế đã ghi nhận những trường hợp dùng các hệ thống AI để phục vụ cho các đề xuất nghiên cứu chỉnh sửa virus nhằm tăng khả năng lây nhiễm. Ngày 10/9, Anthropic đã công bố các báo cáo đề cập đến 5 trường hợp lợi dụng Claude cho các nghiên cứu có nguy cơ hỗ trợ phát triển vũ khí sinh học.
Trong số đó, xuất hiện 1 hồ sơ xin tài trợ nhằm nghiên cứu cách làm cho virus chikungunya dễ lây lan hơn và có khả năng né tránh hệ miễn dịch tốt hơn, dự kiến thực hiện tại một viện nghiên cứu quân sự.
Rào cản an toàn do các công ty công nghệ thiết lập vẫn tỏ ra mong manh trước các mô hình mã nguồn mở, khiến kẻ xấu hoàn toàn có thể lách qua các lớp kiểm duyệt để tìm kiếm công thức chiết xuất chất độc nguy hiểm. Dù từ lý thuyết trên máy tính đến sản phẩm thực tế vẫn cần nguồn lực và kỹ năng chuyên môn, nguy cơ phát tán bất hợp pháp các tác nhân sinh học là hoàn toàn có thật.
Sự bùng nổ nghiên cứu tự phát cũng kéo theo rủi ro lớn. Một báo cáo được công bố ngày 25/8 của tổ chức GovAI tiết lộ, AI có thể làm tăng số “vùng xám”, tức các phòng thí nghiệm thiếu an toàn, nơi những cá nhân hoặc tổ chức nhỏ lẻ tiến hành thực nghiệm sinh học thiếu kiểm soát.
GovAI cũng cảnh báo, việc thử nghiệm thiếu quy chuẩn trong lĩnh vực sinh học có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường hơn nhiều so với việc lỗi phần mềm thông thường.
Bên cạnh sự chậm trễ về mặt ứng dụng, nguy cơ an ninh sinh học từ AI cũng là mặt tối đáng báo động. Hình minh họa: Telegraph
Trước tình hình đó, giới chức trách và các tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu ngồi lại để tìm giải pháp. Nhiều kiến nghị về việc bắt buộc sàng lọc đơn đặt hàng, chuỗi di truyền tổng hợp hay các khoản ngân sách tài trợ cho phòng thí nghiệm an ninh sinh học đã được đưa ra.
Điển hình như hồi tháng 6, các lãnh đạo lớn trong giới công nghệ như Sam Altman, Dario Amodei, Demis Hassabis cùng Giám đốc điều hành Mustafa Suleyman của Microsoft AI đã ký một thỉnh nguyện thư gửi Quốc hội Mỹ, trong đó đề nghị bắt buộc sàng lọc các đơn đặt hàng DNA và RNA tổng hợp.
Tuy nhiên, phần lớn sự hỗ trợ từ các tập đoàn vẫn chỉ nằm ở dạng hạ tầng công nghệ thay vì dòng vốn trực tiếp. OpenAI và Anthropic từng cam kết hỗ trợ tới 200 triệu bảng
Suy cho cùng, cuộc đua giữa tốc độ phát triển công nghệ và khả năng quản lý của con người vẫn chưa tới hồi kết. Khi các hệ thống AI và tự động hoàn thiện kỹ năng và làm việc không mệt mỏi, thách thức lớn nhất không nằm ở việc công nghệ có thể làm được gì, mà là liệu con người có đủ sức kiểm soát những thành tố do AI tạo ra hay không.