Giáo sư Đặng Văn Ngữ – Nhà khoa học cống hiến trọn đời cho y học nước nhà

GS.BS. liệt sỹ, anh hùng lao động Đặng Văn Ngữ là biểu tượng của trí tuệ, đạo đức cách mạng, là nhà khoa học sẵn sàng dấn thân trong cuộc chiến giành độc lập của dân tộc, dành trọn cuộc đời cho các công trình nghiên cứu về bệnh sốt rét, bệnh ký sinh trùng…

Một nhà khoa học lớn, người đặt nền móng cho ngành Ký sinh trùng học Việt Nam

GS.BS. Đặng Văn Ngữ sinh năm 1910 tại làng An Cựu, thành phố Huế, trong một gia đình nhà nho có truyền thống hiếu học và yêu nước. Ông tốt nghiệp Đại học Y khoa Đông Dương nay là Đại học Y Hà Nội năm 1936. Ông là người Việt Nam đầu tiên được giữ lại làm trợ giảng cho GS. Henry Galliard, Chủ nhiệm bộ môn Ký sinh trùng, Hiệu trưởng trường Y dược ngày đó.

Năm 1942, ông được bổ nhiệm làm Trưởng phòng thí nghiệm ký sinh trùng, đồng thời giảng dạy môn Sinh vật tại Ban Dược. Từ năm 1943 đến cuối năm 1948, ông được Chính phủ Pháp cử sang Nhật Bản theo chương trình trao đổi nghiên cứu sinh.

Trong thời gian này, tại Đại học Tokyo và các cơ sở y tế ở Tokyo, ông không chỉ nghiên cứu về nấm, vi sinh vật gây bệnh lao và phong, mà còn tìm hiểu vi khuẩn đường ruột, qua đó tích lũy kiến thức và kỹ thuật sản xuất penicillin.

GS.BS. Đặng Văn Ngữ. Ảnh Tư liệu.

Trong thời gian học tập và làm việc tại Nhật Bản, ông tham gia nghiên cứu tại nhiều phòng thí nghiệm về vi khuẩn lao, phong và vi nấm gây bệnh tại Đại học Tokyo; đồng thời tìm hiểu vi khuẩn đường ruột tại Bệnh viện Truyền nhiễm Tokyo. Ông cũng nghiên cứu sâu về vi trùng học, huyết thanh học và miễn dịch học tại Quân y viện 406 của Mỹ đóng tại Nhật Bản.

Trong môi trường khoa học hiện đại, ông vừa học vừa làm, hợp tác cùng các nhà khoa học và đồng nghiệp Nhật Bản, Mỹ, được tiếp cận đầy đủ tư liệu và trang thiết bị tiên tiến, qua đó tích lũy nền tảng chuyên môn vững chắc.

Có thể nói, trong 6–7 năm học tập và làm việc cùng các giáo sư, đồng nghiệp xuất sắc người Nhật và Mỹ trong những phòng thí nghiệm hiện đại, với tố chất thông minh, khiêm tốn cùng tinh thần ham học hỏi, say mê nghiên cứu, Đặng Văn Ngữ đã từng bước hình thành nền tảng của một nhà khoa học lớn.

Ông sở hữu kiến thức và kỹ năng sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, từ khoa học cơ bản, y dược học cơ sở đến các chuyên ngành, qua đó trở thành người đặt nền móng cho ngành Ký sinh trùng học Việt Nam.

BS. Đặng Văn Ngữ du học tại Nhật Bản. Ảnh Tư liệu.

Những sáng kiến táo bạo, đột phá mang lại thành quả to lớn cho y học

Tháng 10/1949, nghe theo lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông quyết định tham gia vào sự nghiệp chung của dân tộc. Vượt qua hàng ngàn cây số, qua Thái Lan, Lào, rồi về tới chiến khu Việt Bắc với hành trang quý báu là một ống nghiệm đựng một loại nấm có khả năng tiết ra chất kháng sinh peniciline phân lập được trong phòng thí nghiệm ở Nhật.

Ngay tại chiến khu Việt Bắc ông bắt tay vào xây dựng phòng thí nghiệm dã chiến để nghiên cứu và sản xuất thành công dung dịch "nước lọc" penicillin - loại thuốc quý giúp điều trị hiệu quả các vết thương nhiễm trùng cho bộ đội.

Việc nghiên cứu và sản xuất chế phẩm "nước lọc" penicillin là một sáng kiến mang tính đột phá của Đặng Văn Ngữ. Chế phẩm này có nhiều ưu điểm, đặc biệt hiệu quả trong điều trị tại chỗ các vết thương phẫu thuật bị nhiễm trùng.

Không chỉ có giá trị chuyên môn, "nước lọc" penicillin còn phù hợp với điều kiện kháng chiến: Quy trình sản xuất tương đối đơn giản, có thể triển khai tại nhiều cơ sở y tế dưới sự hướng dẫn chuyên môn. Nhờ đó, việc sản xuất và ứng dụng được mở rộng trên nhiều mặt trận, đáp ứng nhu cầu điều trị trong điều kiện thiếu thốn.

Bên cạnh đó, Giáo sư còn trực tiếp đào tạo đội ngũ dược sĩ tuyến đầu nhằm nhân rộng mô hình sản xuất. Sáng kiến này đã góp phần cứu sống nhiều thương binh trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, giảm đáng kể nguy cơ nhiễm trùng nặng, hạn chế cắt cụt chi và tử vong do vết thương.

BS. Đặng Văn Ngữ và Bộ trưởng Bộ Y tế Hoàng Tích Trí đang kiểm tra thuốc nước peniciline trong kháng chiến chống Pháp. Ảnh Tư liệu.

Những ngày hòa bình lập lại, sốt rét là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu đối với bộ đội và nhân dân ở các vùng nông thôn, vùng núi, nơi có sốt rét lưu hành, trở thành mối quan tâm đặc biệt với giới y học nước nhà.

Tại thời điểm phải giải quyết vấn đề sốt rét trên các chiến trường miền Nam, giáo sư đã nảy ra một ý tưởng đột phá và táo bạo: Nghiên cứu vaccine sốt rét từ chính tuyến nước bọt của muỗi mang thoa trùng (giai đoạn bất hoạt của ký sinh trùng, giúp chúng tồn tại và lây nhiễm cho con người) tự nhiên nhằm ngăn chặn giai đoạn đầu tiên của ký sinh trùng sốt rét xâm nhập vào cơ thể con người.

Đây là một hướng đi hoàn toàn mới mang tính đột phá nhưng lại rất phù hợp với điều kiện Việt Nam lúc bấy giờ khi việc nuôi cấy và phân lập thoa trùng nhân tạo vẫn chưa khả thi. Giáo sư dùng phương pháp " lấy độc trị độc" bằng cách dùng chính những con muỗi gây bệnh cho bộ đội để điều chế vaccin chống lại sốt rét. Việc sử dụng thoa trùng tự nhiên sau khi vô hoạt để tạo ra phản ứng miễn dịch là cách tiếp cận đầy khoa học và nhân văn.

Không quản ngại gian khổ, giáo sư thành lập đoàn nghiên cứu, trực tiếp vào vùng chiến sự ác liệt để nghiên cứu, thử nghiệm và hiện thực hóa ý tưởng khoa học này. Năm 1966, ông đã tổ chức đoàn nghiên cứu vaccin tại Vĩnh Linh, một vùng đất nằm sát biên giới vĩ tuyến 17, nơi bom đạn tàn phá ngày đêm, cày nát từng tấc đất, đồng thời là nơi có tỷ lệ nhiễm sốt rét cao nhất khu vực phía Bắc Việt Nam thời bấy giờ.

Chính thành công bước đầu đã thôi thúc giáo sư tiếp tục đưa nghiên cứu vào chiến trường Trị Thiên Huế. Ứng dụng về vaccine sốt rét đã đến được với những người lính đang ngày đêm bám trụ tại vĩ tuyến 17. Điều đó đã thắp lên niềm hy vọng, giúp các chiến sỹ tạm quên đi nỗi khổ của căn bệnh đang phải gánh chịu.

Sau này trên thế giới cũng có những nghiên cứu mà ông đã đi: Tập trung ngăn chặn ký sinh trùng sốt rét ngay từ giai đoạn thoa trùng trước khi chúng xâm nhập vào tế bào gan.

Dưới sự lãnh đạo của GS. Đặng Văn Ngữ, Việt Sốt rét đã tiến hành khảo sát toàn diện tình hình sốt rét ở miền Bắc từ 1957 đến 1962. Chỉ sau thời gian ngắn, cuối năm 1964, bệnh sốt rét được đẩy lùi mạnh mẽ, giảm còn 20% dân số mắc, trong khi trước đó tỷ lệ mắc tới 90-100%.

Các lĩnh vực nghiên cứu của giáo sư Đặng Văn Ngữ trong phạm vi ký sinh trùng y học

- Điều tra cơ bản để đánh giá thực trạng nhiễm và bệnh do ký sinh trùng và phát hiện ra một số loại ký sinh trùng – côn trùng mới ở Việt Nam và thế giới.

- Trong lĩnh vực hình thái học, GS. Đặng Văn Ngữ đã phát hiện, bổ sung một số loài ký sinh trùng, đồng thời xây dựng các khóa định loại quan trọng, tiêu biểu như khóa định loại muỗi Anopheles ở miền Bắc Việt Nam và muỗi Culicinae tại khu vực nội – ngoại thành Hà Nội.

- Trong nghiên cứu về sinh lý và sinh thái ký sinh trùng, GS. Đặng Văn Ngữ đã có nhiều phát hiện quan trọng, như mô tả hiện tượng chu kỳ chui ngược của giun lươn; sự biến đổi theo mùa của giun chỉ Dirofilaria immitis trong muỗi Aedes aegypti; đồng thời làm rõ cơ chế gây tắc ruột do giun đũa và hiện tượng giun chui vào ống mật, cùng nhiều vấn đề liên quan khác.

- Trong lĩnh vực bệnh học ký sinh trùng, GS. Đặng Văn Ngữ đã nghiên cứu và làm rõ nhiều bệnh lý quan trọng như tổn thương gan, tụy do ký sinh trùng; bệnh sốt rét, giun chỉ; các bệnh do sán ký sinh ở mô – tạng; nhiễm Trichomonas vaginalis ở phụ nữ; cũng như bệnh do ấu trùng sán máng vịt tại các vùng lúa nước, cùng nhiều vấn đề liên quan khác.

- Trong lĩnh vực miễn dịch ký sinh trùng, GS. Đặng Văn Ngữ đã nghiên cứu cơ chế miễn dịch và sinh bệnh của giun chỉ, đặc biệt là hiện tượng phù voi (elephantiasis). Ông cũng đi sâu phân tích miễn dịch trong bệnh sốt rét, làm rõ đặc điểm kháng nguyên ở các giai đoạn phát triển của ký sinh trùng như trophozoite, schizont, gametocyte, đặc biệt là sporozoite của Plasmodium, nhất là P. falciparum, tạo nền tảng cho các nghiên cứu vaccin sau này.

- Trong nghiên cứu dịch tễ học, ông thực hiện nhiều công trình về dịch tễ giun sán và sốt rét, tiêu biểu là công trình phân vùng sốt rét ở miền Bắc Việt Nam – một nghiên cứu quy mô lớn, có giá trị thực tiễn cao và được giới chuyên môn quốc tế ghi nhận.

Bên cạnh đó, ông còn phát triển nhiều kỹ thuật phục vụ xét nghiệm, thực nghiệm, chẩn đoán và điều trị bệnh ký sinh trùng. Trong điều trị, các nghiên cứu tập trung vào nhiễm trùng, giun sán, đơn bào và sốt rét; nổi bật là công trình điều chế penicillin để điều trị vết thương.

- Lĩnh vực phòng chống bệnh do ký sinh trùng, ông xây dựng và triển khai các chương trình kiểm soát giun sán, đơn bào, đặc biệt là kế hoạch phòng chống và tiến tới thanh toán sốt rét tại miền Bắc Việt Nam.

Với những thành công vang dội ấy đã mang lại cho GS. nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Lao động hạng Nhất, Huân chương kháng chiến hạng Nhất, Danh hiệu Anh hùng lao động và Giải thưởng Hồ chí Minh về khoa học và công nghệ lần thứ nhất.

Trong không khí trang nghiêm, mỗi người đều mang theo niềm xúc động, lòng biết ơn sâu sắc trước những cống hiến lớn lao của ông. Nhắc đến ông là nhắc đến một người chiến sĩ cách mạng kiên trung, một nhà khoa học đã dành trọn đời cho sự nghiệp y học nước nhà - tấm gương sáng về trí tuệ, nhân cách và tinh thần cống hiến.

(Bài viết có sử dụng một số tư liệu theo lời kể của bác sĩ Trần Thị Lịch thành viên của đoàn nghiên cứu vaccine sốt rét.)

Xem thêm bài đang được quan tâm:

Phát hiện nhiều trường hợp nhiễm đa ký sinh trùng hiếm gặp ở Hải Phòng

SKĐS - Thông tin từ BV Bệnh Nhiệt đới Hải Dương (TP Hải Phòng), thời gian gần đây, đơn vị tiếp nhận, điều trị nhiều trường hợp nhiễm ký sinh trùng, đa ký sinh trùng hiếm gặp, phức tạp và có những ca bệnh lần đầu tiên được ghi nhận tại viện.