Một nghiên cứu mang tính đột phá vừa được công bố trên tạp chí khoa học uy tín Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) đã chính thức thách thức quan điểm bấy lâu nay về quá trình tiến hóa của loài người.
Khác với giả thuyết truyền thống cho rằng tổ tiên chúng ta tăng trưởng kích thước cơ thể một cách đều đặn và tịnh tiến qua hàng triệu năm, bằng chứng mới cho thấy đây thực chất là một bước nhảy vọt đầy bất ngờ.
Cụ thể, sau một giai đoạn dài tiến triển chậm rãi trên toàn bộ họ người (hominin), kích thước cơ thể đã có một sự chuyển biến vô cùng mạnh mẽ vào khoảng 2 đến 2,5 triệu năm trước.
Sự thay đổi mang tính bước ngoặt này được thể hiện rõ nét nhất ở các thành viên thời kỳ sau của chi Homo, tiêu biểu là các loài Homo erectus và Homo ergaster. Đây chính là những đại diện đầu tiên trong lịch sử tiến hóa đạt đến mức cân nặng trung bình từ 60 kg trở lên – một tầm vóc tương đồng với con người hiện đại.
Để thấy rõ sự khác biệt, chúng ta có thể nhìn lại các loài cổ xưa hơn như Australopithecus, vốn chỉ sở hữu cân nặng khiêm tốn khoảng 40 kg, tương đương với chiều cao và vóc dáng của một đứa trẻ trong xã hội hiện đại.
Kích thước cơ thể người cổ đại đã có một sự chuyển biến vô cùng mạnh mẽ vào khoảng 2 đến 2,5 triệu năm trước. Hình minh họa: Neuroscience News
Để phác thảo nên một bức tranh toàn cảnh và chính xác như vậy, nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Jacob Gardner tại Đại học Reading (Anh) dẫn dắt đã dành nhiều công sức thu thập và phân tích dữ liệu từ 386 hóa thạch thuộc 21 loài hominin khác nhau.
Điểm đặc biệt của nghiên cứu này là việc áp dụng các mô hình thống kê cây phát sinh chủng loại theo phương pháp Bayes (Bayesian phylogenetic) vô cùng tiên tiến. Bằng cách giả lập và chạy qua hàng nghìn phiên bản khác nhau của cây gia phả tiến hóa, các nhà khoa học đã hóa giải được những yếu tố bất định trong việc định danh loài cũng như mối quan hệ phức tạp giữa chúng.
Đây cũng chính là chiếc chìa khóa lý giải vì sao các nghiên cứu trước đây thường đưa ra kết luận mâu thuẫn nhau, bởi mỗi nhóm nghiên cứu trước đó mới chỉ tiếp cận một phần manh mối nhỏ lẻ từ hồ sơ hóa thạch.
Đáng chú ý, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng bước nhảy vọt về thể hình này không diễn ra một cách độc lập mà trùng khớp một cách kỳ lạ với chuỗi thay đổi mang tính sống còn trong lối sống của tổ tiên chúng ta.
Vào chính giai đoạn then chốt đó, loài người cổ xưa bắt đầu hoàn thiện khả năng đi đứng thẳng bằng 2 chân một cách hiệu quả hơn, chuyển dần sang chế độ ăn giàu dinh dưỡng với nhiều thịt hơn, đồng thời mở rộng đáng kể địa bàn di cư qua những khoảng cách địa lý rộng lớn hơn để săn bắn, hái lượm và tìm kiếm nơi ở mới.
Một cơ thể to lớn và vững chãi hơn rõ ràng đã trở thành điểm tựa đắc lực, giúp chúng ta thích nghi hoàn hảo với những chuyển dịch sinh thái và hành vi mang tính cách mạng này.
Dẫu vậy, bức tranh tiến hóa của nhân loại không phải là một dòng chảy một chiều duy nhất, bởi không phải nhánh nào trong cây phả hệ của loài người cũng lựa chọn xu hướng tăng trưởng kích thước.
Minh chứng sống động cho sự đa dạng này là loài Homo floresiensis tại đảo Flores (Indonesia) và Homo naledi tại Nam Phi, những tộc người cổ vẫn duy trì vóc dáng vô cùng nhỏ bé trong suốt chiều dài tồn tại của mình.
Ngay cả loài Homo habilis, dù là một thành viên thuở sơ khai của chi Homo, cũng sở hữu những đặc điểm lệch pha so với mô hình phát triển chung, khiến giới khoa học cho đến nay vẫn không ngừng tranh luận về vị trí phân loại chính xác của họ trên cây tiến hóa.
Bước nhảy vọt về thể hình không diễn ra một cách độc lập, mà trùng khớp một cách kỳ lạ với chuỗi thay đổi mang tính sống còn trong lối sống của tổ tiên chúng ta. Ảnh minh họa: Science Blog
Lý giải về điều này, Tiến sĩ Jacob Gardner chia sẻ rằng sự bất đồng giữa các công trình nghiên cứu trước đây thực chất bắt nguồn từ việc mỗi bên mới chỉ nhìn vào một góc khuất của một bức tranh vĩ đại.
Chỉ khi tất cả dữ liệu được tổng hợp một cách hệ thống và đặt trong mối liên hệ tiến hóa biện chứng, chúng ta mới thấy rõ sự đan xen hài hòa giữa xu hướng phát triển tịnh tiến của họ người và bước đột phá muộn màng nhưng đầy quyết định trong chi Homo.
Đồng quan điểm trên, nhà nghiên cứu Thomas Puschel từ Đại học Oxford (Anh) bổ sung thêm rằng, những biến đổi sâu sắc về tầm vóc cơ thể luôn gắn liền với các bước chuyển dịch vĩ đại trong cách thức tổ tiên chúng ta di chuyển, thích ứng và khai thác môi trường sống xung quanh.
Sau cùng, phát hiện mới này đã vẽ nên một bức chân dung gia đình loài người đa sắc, đa diện và phức tạp hơn rất nhiều so với hình ảnh tiến hóa theo một đường thẳng tắp quen thuộc.
Qua đó, có thể thấy quá trình tiến hóa của nhân loại không phải là một cuộc chạy đua marathon thẳng băng về phía trước, mà là một sự phân nhánh kỳ diệu, nơi mỗi loài họ hàng đều tự tìm kiếm và lựa chọn cho mình một lối đi riêng, một kích thước tối ưu để sinh tồn và viết nên trang sử của riêng mình.