Với khả năng đạt tốc độ trên Mach 2,5 và thực hiện những động tác nhào lộn gần như không tưởng, Su-37 từng khiến khán giả tại các triển lãm hàng không kinh ngạc.
Tiêm kích Su-37 Nga. (Ảnh: CC)
Thế nhưng, đằng sau màn trình diễn ấn tượng ấy lại là một số phận khá đặc biệt. Su-37 chưa bao giờ được đưa vào biên chế, chỉ có một nguyên mẫu được chế tạo và không có khách hàng nào chấp nhận bỏ tiền để đưa mẫu máy bay này vào sản xuất hàng loạt.
Dù nguyên mẫu duy nhất bị phá hủy trong một vụ tai nạn năm 2002, những công nghệ được thử nghiệm trên Su-37 vẫn để lại dấu ấn trong quá trình phát triển các dòng máy bay chiến đấu khác của Sukhoi.
Từ Su-27M đến Su-37
Nguồn gốc của Su-37 bắt đầu từ chương trình phát triển Su-27M, một biến thể cải tiến của Su-27. Trong giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh, Sukhoi tìm cách nâng cao khả năng cơ động của dòng Flanker bằng việc thử nghiệm công nghệ điều khiển hướng lực đẩy.
Ý tưởng này xuất phát từ một hạn chế cơ bản của máy bay chiến đấu thông thường. Khi máy bay bay ở góc tấn rất lớn hoặc giảm tốc độ xuống mức thấp, các bề mặt điều khiển khí động học như cánh lái và bánh lái mất dần hiệu quả vì luồng không khí đi qua chúng không còn đủ mạnh.
Sukhoi tìm cách giải quyết vấn đề bằng cách sử dụng chính lực đẩy của động cơ để hỗ trợ điều khiển máy bay.
Nguyên mẫu T10M-11, chiếc thứ 11 trong dòng Su-27M, được lựa chọn làm nền tảng thử nghiệm. Máy bay được trang bị động cơ phản lực đốt sau Lyulka-Saturn AL-37FU với vòi phun điều hướng lực đẩy có thể xoay khoảng 15 độ lên hoặc xuống.
T10M-11 sau đó trở thành nguyên mẫu Su-37. Máy bay thực hiện chuyến bay đầu tiên dưới sự điều khiển của phi công thử nghiệm Yevgeny Frolov tại Zhukovsky vào ngày 2/4/1986.
Sự kết hợp giữa điều khiển hướng lực đẩy và hệ thống điều khiển bay điện tử fly-by-wire mang lại cho Su-37 khả năng kiểm soát đặc biệt ở những chế độ bay mà các máy bay chiến đấu thông thường gặp nhiều khó khăn.
Những màn trình diễn khiến Su-37 nổi tiếng
Khả năng cơ động của Su-37 nhanh chóng trở thành điểm nổi bật nhất của chương trình. Máy bay có thể duy trì khả năng kiểm soát ngay cả khi các bề mặt điều khiển khí động học không còn hoạt động hiệu quả ở góc tấn lớn và tốc độ thấp.
Tại Triển lãm Hàng không Quốc tế Farnborough năm 1996, Su-37 gây chú ý với màn trình diễn "Super Cobra", đây là một biến thể nâng cao của động tác "Rắn hổ mang Pugachev", vốn đã trở thành thương hiệu của các máy bay Flanker.
Su-37 cũng có thể thực hiện động tác Frolov Chakra, hay còn gọi là Kulbit. Trong động tác này, máy bay thực hiện một vòng xoay gần như 360 độ trong một không gian rất nhỏ.
Khả năng điều hướng lực đẩy cho phép phi công kiểm soát máy bay trong những tình huống mà động cơ và các bề mặt điều khiển thông thường khó có thể duy trì sự ổn định. Đây chính là yếu tố khiến Su-37 trở thành một trong những mẫu máy bay biểu diễn ấn tượng nhất của Nga thời kỳ đó.
Su-37 không đơn thuần là một máy bay trình diễn. Sukhoi còn trang bị cho nguyên mẫu này nhiều hệ thống điện tử tiên tiến vào thời điểm đó. Máy bay được trang bị radar N011M Bars, được cho là có khả năng theo dõi tới 20 mục tiêu trên không và tấn công đồng thời 8 mục tiêu. Su-37 cũng có radar hướng về phía sau và hệ thống tìm kiếm, theo dõi hồng ngoại IRST.
Buồng lái được trang bị bốn màn hình đa chức năng, tạo ra bước tiến đáng kể so với nhiều máy bay chiến đấu thời Liên Xô trước đó. Về thông số, Su-37 có trọng lượng cất cánh tối đa khoảng 77.000 pound, tương đương gần 35 tấn. Tốc độ tối đa vượt Mach 2,5 và trần bay khoảng 59.000 feet, tương đương gần 18.000 m.
Máy bay có 12 giá treo vũ khí bên ngoài và khả năng mang khoảng 17.600 pound, tương đương gần 8 tấn vũ khí. Nếu được đưa vào sản xuất, Su-37 có thể sử dụng các tên lửa không đối không như R-73 và R-77, đồng thời mang vũ khí không đối đất. Vũ khí tích hợp trên máy bay là một pháo GSh-30-1 cỡ 30 mm với cơ số 150 viên đạn.
Vì sao Su-37 không được sản xuất hàng loạt?
Dù sở hữu nhiều công nghệ tiên tiến, Su-37 xuất hiện vào thời điểm đặc biệt khó khăn đối với ngành công nghiệp quốc phòng Nga.
Liên Xô tan rã khiến ngân sách quốc phòng sụt giảm mạnh, trong khi các nhà thiết kế và nhà sản xuất máy bay phải vật lộn để duy trì hoạt động. Sukhoi khi đó ngày càng phụ thuộc vào doanh thu từ thị trường nước ngoài.
Trong hoàn cảnh như vậy, việc xây dựng một dây chuyền sản xuất hoàn toàn mới cho Su-37 trở thành bài toán khó. Sukhoi từng sử dụng nguyên mẫu này để giới thiệu công nghệ và tìm kiếm khách hàng quốc tế, nhưng không có quốc gia nào quyết định tài trợ cho một chương trình sản xuất hàng loạt. Kết quả là Su-37 chỉ dừng lại ở một nguyên mẫu duy nhất.
Điều này cũng có nghĩa những màn trình diễn ấn tượng tại các triển lãm hàng không không thể biến thành một chương trình trang bị thực tế cho Không quân Nga.
Kết thúc bất ngờ của nguyên mẫu duy nhất
Ngày 19/12/2002, nguyên mẫu Su-37 bị rơi gần Shatura, ngoại ô Moscow. Chiếc máy bay khi đó đã được thay thế các động cơ điều khiển hướng lực đẩy ban đầu bằng động cơ thông thường do hệ thống cũ đã xuống cấp.
Các đánh giá dữ liệu sau tai nạn cho thấy máy bay có dấu hiệu mỏi kết cấu, yếu tố được cho là có thể góp phần dẫn tới vụ rơi. Với tai nạn này, chương trình Su-37 chính thức mất đi nguyên mẫu duy nhất.
Sự biến mất của chiếc máy bay không đồng nghĩa những công nghệ được phát triển cho nó cũng biến mất. Các kinh nghiệm thu được từ Su-37, đặc biệt là điều khiển hướng lực đẩy và khả năng phối hợp giữa động cơ với hệ thống điều khiển bay điện tử, tiếp tục đóng vai trò trong quá trình phát triển những máy bay Flanker sau này.
Su-37 vì thế có một vị trí khá đặc biệt trong lịch sử hàng không Nga. Nó chưa từng trở thành chiến đấu cơ phục vụ trong biên chế, không có dây chuyền sản xuất hàng loạt và cuối cùng chỉ còn tồn tại qua những dữ liệu thử nghiệm cùng các công nghệ được chuyển sang những chương trình khác.
