Theo các thông tin từ phía Mỹ, trong chiến dịch mang tên Epic Fury, lực lượng hải quân Iran, đặc biệt là các tàu ngầm, đã trở thành mục tiêu ưu tiên. Đến đầu tháng 4, Nhà Trắng tuyên bố các cuộc tấn công đã phá hủy hạm đội tàu ngầm của Tehran, đồng nghĩa với việc những chiếc Kilo, vốn là xương sống sức mạnh dưới biển của Iran suốt hơn ba thập kỷ, không còn khả năng hoạt động.
Tàu ngầm lớp Kilo của Nga ở eo biển Anh. (Nguồn: 19FF)
Được phát triển vào cuối Chiến tranh Lạnh với tên gọi Dự án 877 Paltus, tàu ngầm lớp Kilo là một trong những thiết kế thành công nhất của Liên Xô trong lĩnh vực tàu ngầm diesel-điện. Không sở hữu động cơ hạt nhân như các tàu ngầm chiến lược của Mỹ, Kilo vẫn khiến đối thủ dè chừng nhờ khả năng vận hành cực kỳ yên tĩnh khi chạy bằng pin. Chính đặc điểm này đã mang lại cho nó biệt danh "hố đen", bởi trong điều kiện phù hợp, việc phát hiện một chiếc Kilo là vô cùng khó khăn.
Một tàu Kilo dài khoảng 70 mét, được trang bị sáu ống phóng ngư lôi 533 mm, có thể mang theo cả ngư lôi lẫn thủy lôi, đủ sức thực hiện nhiều nhiệm vụ từ chống tàu ngầm, chống tàu nổi đến phong tỏa đường biển. Không cần phải đối đầu trực diện, chỉ riêng sự hiện diện của một tàu Kilo trong khu vực cũng có thể buộc đối phương phải huy động lực lượng săn ngầm quy mô lớn, kéo theo chi phí quân sự và rủi ro tăng cao.
Iran sở hữu ba tàu ngầm loại này từ những năm 1990, trong bối cảnh nước này đang tìm cách tái thiết quân đội sau chiến tranh Iran–Iraq. Từ năm 1992 đến 1996, Tehran mua ba chiếc Kilo phiên bản xuất khẩu 877EKM từ Nga, đặt tên là Tareq, Noor và Yunes. Đây là bước nhảy vọt về năng lực, bởi trước đó Iran chủ yếu vận hành các tàu ngầm cỡ nhỏ. Các tàu Kilo được triển khai chủ yếu tại căn cứ Bandar Abbas, gần eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nơi một phần lớn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu đi qua.
Không thể cạnh tranh trực diện với Hải quân Mỹ, Iran đã xây dựng học thuyết hải quân bất đối xứng, trong đó tàu ngầm Kilo đóng vai trò then chốt. Trong kịch bản xung đột, chúng có thể bí mật rải thủy lôi, phục kích tàu chiến hoặc đe dọa các tuyến vận tải biển. Ngay cả khi không khai hỏa, sự hiện diện của chúng cũng đủ khiến các tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz trở nên bất ổn, tác động trực tiếp đến giá dầu và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất của Kilo lại nằm ở chính điều kiện vận hành và khả năng bảo trì. Các tàu này hoạt động hiệu quả hơn ở vùng nước sâu như Vịnh Oman, nhưng lại gặp nhiều hạn chế tại vùng nước nông, ấm và có độ mặn cao của Vịnh Ba Tư. Bên cạnh đó, Iran trong nhiều năm qua luôn gặp khó khăn trong việc duy trì tình trạng sẵn sàng chiến đấu của hạm đội, do chịu ảnh hưởng từ các lệnh trừng phạt và hạn chế về kỹ thuật.
Trước khi xung đột nổ ra, nhiều đánh giá cho thấy ít nhất hai trong số ba tàu Kilo đang trong quá trình sửa chữa, trong khi chiếc còn lại gần như "nằm im" tại cảng. Khi không ở dưới biển, tàu ngầm mất hoàn toàn lợi thế tàng hình và trở thành mục tiêu cố định, dễ bị tấn công bằng tên lửa hành trình hoặc không kích.
Các tuyên bố từ Nhà Trắng cho biết không chỉ hạm đội tàu ngầm mà phần lớn lực lượng hải quân Iran cũng bị phá hủy, bao gồm hàng trăm tàu chiến và hàng nghìn thủy lôi. Nếu thông tin này là chính xác, việc mất đi toàn bộ tàu ngầm lớp Kilo đồng nghĩa với việc Iran đánh mất năng lực tác chiến dưới biển tầm xa duy nhất của mình.
Dù vậy, Tehran vẫn còn một số phương tiện khác, chủ yếu là các tàu tấn công nhỏ, tốc độ cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), được thiết kế để thực hiện các chiến thuật bầy đàn nhằm quấy rối và gây áp lực lên đối phương. So với vai trò răn đe chiến lược mà Kilo từng đảm nhiệm, đây rõ ràng là một sự suy giảm đáng kể.
