Phát triển Sâm Lai Châu: Bàn giải pháp từ nguồn giống đến sản phẩm

Có nên dùng nhân sâm hằng ngày?

SKĐS - Nhân sâm từ lâu được xem là một trong những vị thuốc quý của y học cổ truyền. Nhiều người có thói quen sử dụng nhân sâm mỗi ngày với mong muốn phòng bệnh, chống lão hóa. Vậy dùng nhân sâm hằng ngày có thực sự tốt và ai không nên sử dụng?

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Hà Quang Trung, Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu, cho biết tỉnh có điều kiện tự nhiên, khí hậu và hệ sinh thái rừng phù hợp để phát triển Sâm Lai Châu. Qua khảo sát, địa phương xác định có hàng chục nghìn ha có điều kiện phù hợp/rất phù hợp để phát triển loại cây này.

Thời gian qua, Lai Châu đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn, phát triển Sâm Lai Châu và bước đầu hình thành các vùng trồng trên địa bàn. Một số mô hình đã áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn, hướng tới nâng cao chất lượng và giá trị của sản phẩm.

Một số vùng trồng đã áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO và sản xuất theo hướng hữu cơ. Sâm Lai Châu cũng đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền đối với giống cây trồng; tỉnh đang tiếp tục triển khai các thủ tục liên quan đến nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và xây dựng chuyên luận trong Dược điển Việt Nam.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo tỉnh Lai Châu, việc phát triển Sâm Lai Châu vẫn còn một số hạn chế như sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; nguồn giống chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu; chi phí đầu tư ban đầu lớn; liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và người trồng chưa chặt chẽ. Công nghiệp chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường cũng chưa tương xứng với tiềm năng.

Chuẩn hóa từ nguồn giống đến sản phẩm

Tại hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho rằng việc phát triển Sâm Lai Châu cần đặt trên nền tảng khoa học, tiêu chuẩn và bằng chứng. Trong đó, nguồn giống, vùng trồng và quy trình sản xuất là những khâu cần được chuẩn hóa.

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế, Lai Châu là một trong những địa phương được định hướng phát triển vùng nguyên liệu Sâm Việt Nam quy mô lớn.

Tuy nhiên, thực tế sản xuất còn nhỏ lẻ; chất lượng, nguồn gốc giống chưa được kiểm soát chặt chẽ; việc liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thực sự bền vững. Vì vậy, lãnh đạo Bộ Y tế đề nghị Lai Châu rà soát, đánh giá việc thực hiện phát triển Sâm Lai Châu, đồng thời chú trọng xây dựng vùng giống, ngân hàng gen và các vùng sản xuất giống.

Một nội dung được Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh là cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để làm rõ giá trị dược liệu của Sâm Lai Châu. Các đơn vị thuộc Bộ Y tế như Viện Dược liệu, Viện Kiểm nghiệm thuốc và Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam được đề nghị tham gia nghiên cứu về thành phần, chất lượng và tác dụng dược lý của loại sâm này.

Theo lãnh đạo Bộ Y tế, để đưa Sâm Lai Châu vào chuyên luận Dược điển Việt Nam cần có đầy đủ cơ sở khoa học, từ đánh giá chất lượng, thành phần đến các đặc tính dược lý. Đồng thời, cần có thêm nghiên cứu để làm rõ sự khác biệt giữa Sâm Lai Châu với các loại sâm khác.

Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh hà cũng cho rằng việc phát triển thị trường cần thực hiện từng bước, gắn với kiểm soát chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Chỉ những sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng mới nên đưa ra thị trường; các sản phẩm không rõ nguồn gốc cần được kiểm soát để bảo vệ người sản xuất và giá trị của Sâm Lai Châu.

Gắn phát triển Sâm Lai Châu với khoa học và sinh kế

Tại Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quá trình phát triển hệ sinh thái sâm. Theo đó, trước hết cần xây dựng và hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn, cơ chế kiểm soát chất lượng, đồng thời tăng cường quản lý nguồn giống, vùng trồng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Cùng với chuẩn hóa đầu vào, việc ứng dụng công nghệ số được đặt ra trong nhiều khâu của chuỗi giá trị, từ theo dõi quá trình trồng, quản lý dữ liệu vùng sản xuất đến kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Các công nghệ như IoT, trí tuệ nhân tạo và nền tảng dữ liệu có thể được nghiên cứu, ứng dụng phù hợp nhằm nâng cao khả năng quản lý và minh bạch thông tin sản phẩm.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng đề cập yêu cầu tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong tổ chức sản xuất và kết nối thị trường. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ cần gắn với yêu cầu thực tế của sản xuất, chế biến và tiêu thụ, thay vì chỉ tập trung vào công nghệ đơn lẻ.

Theo định hướng được nêu tại hội thảo, việc xây dựng thương hiệu và giá trị của sản phẩm sâm cần được thực hiện đồng bộ, từ tiêu chuẩn chất lượng, bảo hộ sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc đến phát triển thị trường. Đây được xem là cơ sở để nâng cao giá trị sản phẩm và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.Các chuyên gia tại hội thảo cho rằng phát triển Sâm Lai Châu cần được đặt trong tổng thể bảo vệ rừng, ổn định sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao, thay vì chỉ tập trung mở rộng diện tích.

Nhiều đề xuất phát triển Sâm Lai Châu gắn với dược liệu và sinh kế

Phó Cục trưởng Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền, Bộ Y tế Nguyễn Đăng Lâm cho rằng phát triển dược liệu trong nước hiện còn gặp nhiều khó khăn, trong đó có tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, chất lượng giống chưa được kiểm soát đồng bộ, liên kết giữa người trồng và doanh nghiệp còn hạn chế. Công tác chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường cũng chưa tương xứng với tiềm năng.

Theo ông Nguyễn Đăng Lâm, phát triển dược liệu cần được tiếp cận theo chuỗi, từ bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống, vùng trồng, thu hái đến sơ chế, chế biến sâu, sản xuất thuốc và đưa sản phẩm ra thị trường. Quá trình này cần có sự tham gia và liên kết chặt chẽ giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, các cơ sở nghiên cứu và cơ quan quản lý.

Đại diện Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền cũng đề xuất tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý dược liệu, như xây dựng cơ sở dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ trong nhận diện và kiểm soát chất lượng. Đồng thời, cần đẩy mạnh nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen và phát triển các vùng trồng dược liệu quy mô phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Tại hội thảo, Phó Giám đốc Trung tâm Y khoa Đại học - Đại học Y Dược - ĐHQGHN Phạm Xuân Đà đề xuất gắn phát triển Sâm Lai Châu với bảo vệ rừng và sinh kế của người dân vùng cao, trong đó ưu tiên các hộ có đất, rừng phù hợp; đồng thời có cơ chế liên kết về vốn, giống, kỹ thuật và đầu ra.

Đại diện Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu chia sẻ mô hình bảo tồn, phát triển giống Sâm Lai Châu gắn với hỗ trợ người dân phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới. Theo đại diện đơn vị, việc phát triển cây sâm tại khu vực biên giới vẫn cần tháo gỡ một số khó khăn về vốn, kỹ thuật, hạ tầng, liên kết sản xuất và thị trường.

Từ các ý kiến tại hội thảo, các đại biểu cho rằng việc phát triển Sâm Lai Châu cần được triển khai đồng bộ từ bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống và vùng trồng, nghiên cứu khoa học, chế biến đến xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường; đồng thời bảo đảm lợi ích lâu dài cho người dân tham gia phát triển cây sâm.