Thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Mỹ Đức (Hà Nội), lực lượng quân y Bộ Tư lệnh Thủ đô, đội ngũ bác sĩ Trung tâm Pháp y Hà Nội cùng y tế cơ sở đang lặng lẽ, cẩn trọng trong từng thao tác bên những phần mộ chưa xác định được thông tin. Dù dưới thời tiết oi nồng hay những cơn mưa bất chợt, sự nghiêm cẩn về quy chuẩn y khoa hòa cùng mệnh lệnh từ trái tim chính là hành trình thiêng liêng nhằm trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ, xoa dịu nỗi mong ngóng qua nhiều thập kỷ của các gia đình.

Kỳ I: Lời xin phép trước giờ khai quật và mệnh lệnh từ trái tim

Tờ mờ sáng, khi Nghĩa trang liệt sĩ xã Mỹ Đức (Hà Nội) còn chìm trong màn sương mỏng và sự tĩnh lặng, những cán bộ pháp y của Trung tâm Pháp y Hà Nội cùng lực lượng y tế cơ sở đã có mặt bên các phần mộ chưa xác định được danh tính. Trước mắt họ là một nhiệm vụ đặc biệt: phối hợp với bộ đội và chính quyền địa phương thu mẫu hài cốt liệt sĩ, tạo cơ sở cho công tác giám định ADN, với hy vọng đưa tên tuổi các anh trở về với gia đình, quê hương.

Giữa không gian trầm mặc của 32 phần mộ liệt sĩ chưa có thông tin đầy đủ, nhịp làm việc diễn ra khẩn trương nhưng tuyệt đối không vội vã. Mỗi quách được mở, mỗi mảnh xương hay chiếc răng được lựa chọn đều gắn với một mã nhận diện, một biên bản, một chuỗi thao tác chặt chẽ để hạn chế nhầm lẫn, ngăn nhiễm ngoại lai và bảo vệ tối đa giá trị khoa học của mẫu.

Ngay trước giờ khai quật, nhiều cán bộ y tế lặng lẽ dừng lại, thắp một nén hương và xin phép người anh hùng đã khuất. Đó không phải là một thao tác kỹ thuật, nhưng lại là khoảnh khắc rất riêng của những người làm nghề pháp y. Bởi trong nhiệm vụ này, trước mặt họ không chỉ là một mẫu sinh học cần phân tích mà là phần hài cốt của một con người đã hiến dâng tuổi trẻ, máu xương cho độc lập của Tổ quốc.

Thạc sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Yến - Giám đốc Trung tâm Pháp y Hà Nội chia sẻ, sự thành kính ở hiện trường và sự nghiêm ngặt trong chuyên môn thực chất là hai mặt của cùng một trách nhiệm. Một nén hương thể hiện lòng biết ơn; còn từng động tác chuẩn xác, từng mã mẫu được ghi đúng, từng hộp mẫu được niêm phong cẩn thận chính là cách những nhân viên pháp y giữ gìn cơ hội xác định danh tính cho các anh hùng liệt sĩ.

Bác sĩ Ngọc Yến nhấn mạnh, với các mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, nhất là trong điều kiện đất ẩm, ADN thường bị phân mảnh mạnh, suy giảm số lượng và dễ lẫn với ADN của vi sinh vật hoặc dấu vết sinh học từ môi trường xung quanh. Vì vậy, khâu xử lý ban đầu tại hiện trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Mỗi phần mộ phải được coi như một hồ sơ độc lập; người thao tác phải mang đầy đủ trang phục bảo hộ, khẩu trang, găng tay, hạn chế tối đa tiếp xúc trực tiếp; dụng cụ phải được kiểm soát; mẫu răng, xương được tách riêng, mã hóa, ghi chép, chụp ảnh, niêm phong và bàn giao theo chuỗi quản lý mẫu rõ ràng.

"Trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ, không có chi tiết nào là nhỏ. Một mẫu bị nhầm, một mẫu bị nhiễm, hoặc một thông tin đi kèm bị thất lạc đều có nguy cơ làm mất cơ hội xác định danh tính. Sự cẩn trọng tại hiện trường chính là nền móng của kết quả giám định sau này", Bác sĩ Yến nói.

Có những thời điểm công việc bất chợt chậm lại vì một kỷ vật nhỏ xuất hiện bên cạnh hài cốt. Một chiếc lược nhôm đã xỉn màu, một đôi nhẫn được gọt thủ công, một bức ảnh mờ đi vì năm tháng... Những vật dụng bình dị ấy khiến mọi người lặng đi, chúng gợi nhớ sự hy sinh, đồng thời nhắc về một lời hẹn chưa kịp trở về, một mái nhà đã từng ngóng đợi, một người mẹ, người vợ, người thân đã mang theo niềm mong mỏi qua nhiều năm tháng.

Theo Bác sĩ Yến, chính những khoảnh khắc ấy làm cho nhiệm vụ chuyên môn trở nên thiêng liêng hơn. Mỗi mẫu sinh phẩm đạt tiêu chuẩn không dừng lại ở một kết quả lấy mẫu thành công, đó là cánh cửa hy vọng được mở thêm cho các gia đình liệt sĩ. Từ một đoạn xương, một chiếc răng còn bảo tồn được ADN, khoa học có thể góp phần nối lại ký ức, trả lại tên cho người đã khuất và trả lại niềm an ủi cho người còn sống.

Về hướng tiếp cận kỹ thuật hiện đại, Bác sĩ Yến cho biết các mẫu hài cốt lâu năm thường gây khó khăn cho những phương pháp phân tích ADN truyền thống do ADN đã đứt gãy thành các đoạn ngắn, hàm lượng ADN người thấp và có thể bị lẫn tạp chất ức chế phản ứng. Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích hệ chỉ thị SNP mở ra thêm cơ hội vì có thể khai thác nhiều điểm biến đổi di truyền trên các đoạn ADN ngắn, hỗ trợ đối sánh huyết thống trong những trường hợp không còn thân nhân gần, thậm chí có thể mở rộng tới các thế hệ xa hơn nếu có đủ dữ liệu đối chiếu và đánh giá xác suất phù hợp.

"Trung tâm Pháp y Hà Nội xác định nhiệm vụ trước hết là chuẩn hóa thật tốt khâu tiền phân tích: hướng dẫn, lấy mẫu, bảo quản, số hóa thông tin và bàn giao mẫu đúng quy định. Đồng thời, Trung tâm cũng chuẩn bị đội ngũ cán bộ có nền tảng về giám định ADN, cập nhật kiến thức về NGS-SNP, kiểm soát chất lượng, phân tích dữ liệu và đối sánh huyết thống để sẵn sàng phối hợp, tiếp nhận chuyển giao, vận hành các kỹ thuật mới khi được phân công trong Chiến dịch 500 ngày đêm", Bác sĩ Yến cho biết.

Tại điểm thu mẫu ở xã Mỹ Đức, Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch (Trung tâm Pháp y Hà Nội) cùng đồng nghiệp theo sát toàn bộ quá trình khai quật ngay từ những thao tác đầu tiên. Khi quách sành được nâng lên, kíp pháp y nhanh chóng tiếp cận, đánh giá tình trạng bảo tồn của hài cốt, lựa chọn những vị trí có khả năng lưu giữ ADN tốt nhất để phục vụ giám định.

Bác sĩ Ngọc Thạch cho biết, trong điều kiện lý tưởng, răng còn nguyên chân răng và các đoạn xương ống dài có lớp xương đặc như xương đùi, xương chày là những mẫu được ưu tiên vì thường bảo vệ ADN tốt hơn trước tác động của môi trường. Với những phần mộ bị ngập nước, đất bùn xâm lấn, xương xốp hoặc vỡ vụn, việc lựa chọn mẫu càng phải tỉ mỉ hơn; đôi khi chỉ một mảnh xương còn chắc, một chiếc răng còn nguyên cũng trở thành cơ hội quý giá cho việc giám định ADN.

Sau khi lựa chọn, mẫu được loại bỏ bùn đất bám ngoài bằng thao tác cơ học phù hợp, không xử lý tùy tiện bằng hóa chất tại hiện trường để tránh làm ảnh hưởng đến ADN còn sót lại. Từng mẫu được đặt trong bao gói hoặc hộp chứa riêng, có mã số thống nhất với hồ sơ phần mộ, được niêm phong, bảo quản trong điều kiện phù hợp và chuyển tới đơn vị giám định ADN trong thời hạn quy định.

"Người làm pháp y phải vừa có đôi tay cẩn trọng của người làm khoa học, vừa có trái tim biết lắng lại trước sự hy sinh, trân trọng và thao tác nhẹ nhàng, tỉ mẩn với từng mẫu hài cốt. Mỗi lần tìm được mẫu tốt, chúng tôi đều thấy như mình vừa giữ lại được thêm một cơ hội để các anh được gọi đúng tên", Bác sĩ Thạch chia sẻ.

Mời bạn đọc đón đọc Kỳ II: Áo bảo hộ dưới nắng rực lửa và trách nhiệm của người thầy thuốc trước lịch sử