Thực tế từ chiến dịch Epic Fury cho thấy, ngay cả với công nghệ tiên tiến, sai sót trong nhận dạng vẫn có thể dẫn đến những tổn thất nghiêm trọng, bao gồm cả các vụ bắn nhầm đồng đội.
Sai sót trong việc nhận dạng đã dẫn đến những tổn thất trong chiến dịch Epic Fury của Mỹ. (Nguồn: TNI)
Trong chiến dịch này, Mỹ đã mất nhiều máy bay vì nhiều nguyên nhân khác nhau: từ trục trặc kỹ thuật, gián đoạn liên lạc, hệ thống phòng không đối phương cho đến hỏa lực đồng minh. Đáng chú ý, một số sự cố được cho là có thể tránh được nếu lực lượng tham chiến có cái nhìn thống nhất và đầy đủ hơn về chiến trường, đặc biệt trong môi trường dày đặc khí tài như khu vực Vịnh Ba Tư.
Để hiểu rõ vấn đề, cần nhìn vào cách máy bay nhận dạng nhau trên không. Không có một hệ thống duy nhất đảm nhiệm nhiệm vụ này, mà là một "mạng lưới" nhiều lớp. Trước hết là radar, công cụ cơ bản giúp phát hiện mục tiêu thông qua sóng vô tuyến, xác định vị trí, tốc độ và hướng bay. Bên cạnh đó là hệ thống nhận dạng bạn – đối thủ IFF (Identification Friend or Foe), hoạt động dựa trên cơ chế hỏi – đáp: một máy bay phát tín hiệu, máy bay đồng minh sẽ phản hồi bằng mã hóa xác nhận.
Ngoài ra, các liên kết dữ liệu như Link 16 hay MADL cho phép chia sẻ thông tin theo thời gian thực giữa các máy bay và lực lượng mặt đất. Các cảm biến thụ động như IRST (Infrared Search and Track) cũng đóng vai trò quan trọng khi giúp phát hiện mục tiêu mà không cần phát tín hiệu. Trong tình huống cuối cùng, phi công vẫn có thể nhận dạng bằng mắt thường, nhưng phương pháp này ngày càng kém hiệu quả khi chiến sự diễn ra ở khoảng cách xa hơn.
Vấn đề nằm ở chỗ các hệ thống này không phải lúc nào cũng hoạt động hoàn hảo. Nếu IFF gặp trục trặc, gửi sai mã hoặc bị gây nhiễu, máy bay có thể bị coi là mục tiêu lạ hoặc thậm chí là đối thủ. Khi đó, nguy cơ "bắn nhầm" gần như không thể tránh khỏi.
Trong chiến sự Epic Fury, một số máy bay F-15E Strike Eagle bị bắn nhầm bởi hệ thống phòng không của đồng minh Kuwait. Một chiếc KC-135 Stratotanker cũng bị mất, nhiều khả năng do lỗi bộ phát đáp. Điểm chung của các sự cố này là dữ liệu không đồng nhất: các đơn vị tham chiến không nhìn cùng một "bức tranh chiến trường", dẫn đến hiểu sai tình huống.
Một nguyên nhân sâu xa khác là sự chênh lệch công nghệ giữa các nền tảng. Máy bay hiện đại có hệ thống cảm biến và liên kết dữ liệu tiên tiến, trong khi các máy bay cũ, đặc biệt là vận tải, lại phụ thuộc vào thiết bị lạc hậu, khó tích hợp. Điều này tạo ra những "khoảng trống thông tin" nguy hiểm ngay giữa một mạng lưới tưởng như rất hiện đại.
Để khắc phục, Đơn vị Đổi mới Quốc phòng Mỹ đang phát triển một phần mềm "hình ảnh tác chiến chung", một nền tảng có thể gom toàn bộ dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, từ vị trí máy bay, mối đe dọa, thời tiết đến địa hình và hiển thị chúng trên một màn hình duy nhất theo thời gian thực. Mục tiêu là đảm bảo mọi phi công và đơn vị đều nhìn thấy cùng một bức tranh, giảm thiểu sai lệch thông tin.
Nếu thành công, hệ thống này không chỉ giúp giảm nguy cơ bắn nhầm đồng đội, mà còn cải thiện khả năng phối hợp, rút ngắn thời gian ra quyết định và nâng cao hiệu quả chiến đấu. Xa hơn, nó phản ánh xu hướng xung đột hiện đại, nơi dữ liệu và khả năng kết nối quan trọng không kém vũ khí.
