Giải mã bản năng biến cá voi lưng gù thành 'đại hiệp' nơi biển xanh

Trong đại dương bao la, một kịch bản kỳ lạ lặp đi lặp lại khiến giới sinh học biển không ngừng tranh cãi. 

Một bầy cá voi sát thủ đang dồn đuổi chú hải cẩu Weddell tại vùng biển Nam Cực. Đàn cá voi bơi song song tạo nên ngọn sóng lớn hất tung con mồi rời khỏi tảng băng trôi xuống nước.

Giữa lúc cái chết tưởng chừng đã cầm chắc, 2 con cá voi lưng gù bất ngờ xuất hiện. Một con ngửa bụng lên mặt nước, dùng lồng ngực đỡ lấy chú hải cẩu đang hoảng loạn và dùng vây nhẹ nhàng đẩy con mồi vào vị trí an toàn mỗi khi nó bị trượt. 

Chính sự can thiệp đầy quả cảm trên giúp chú hải cẩu sống sót khỏi "lưỡi hái Tử thần" một cách ngoạn mục. Còn về phần đàn cá voi sát thủ, cuộc săn bị phá hỏng hoàn toàn và chúng đành bỏ đi trong sự tiếc nuối.

Đáng chú ý, đây hoàn toàn không phải một câu chuyện hư cấu, mà đã được chứng kiến tận mắt bởi nhà sinh thái học biển, Tiến sĩ Robert Pitman thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cùng đồng nghiệp trong một chuyến khảo sát biển năm 2009.

Chính khoảnh khắc này đã trở thành động lực, thôi thúc Tiến sĩ Pitman dành nhiều năm tìm hiểu và nhận ra đây là một tập tính mang tính hệ thống của loài cá voi lưng gù. Ông cùng các cộng sự đã thu thập 115 vụ tương tác giữa cá voi lưng gù và cá voi sát thủ trên khắp thế giới, diễn ra từ năm 1951 đến 2012. 

Tất các dữ liệu trên, được thu thập từ các nhà nghiên cứu, đơn vị quan sát cá voi cùng những nhiếp ảnh gia thiên nhiên trên khắp thế giới, đã phơi bày những con số vượt xa mọi dự đoán của giới khoa học. Chúng được Tiến sĩ Pitman tổng hợp thành một công trình nghiên cứu nổi tiếng và công bố trên tạp chí khoa học Marine Mammal Science năm 2017. 

'Kẻ hành hiệp' vô tư nhất đại dương

Công trình nghiên cứu của Tiến sĩ Pitman chỉ ra rằng, trong 57% số vụ chạm trán, cá voi lưng gù chính là bên chủ động bơi về phía kẻ săn mồi. Đặc biệt, có tới 95% đối tượng bị can thiệp là nhóm cá voi sát thủ chuyên săn động vật có vú. 

Điều đó chứng tỏ cá voi lưng gù có khả năng phân biệt chính xác kẻ nguy hiểm để hành động. Hơn nữa, khoảng 87% các cuộc đụng độ diễn ra khi cá voi sát thủ đang trong quá trình đi săn hoặc tấn công con mồi.

Điều gây kinh ngạc nhất đối với nhóm nghiên cứu là mục tiêu được giải cứu. Trong toàn bộ dữ liệu ghi nhận, chỉ có 11% nạn nhân là cá voi lưng gù con. Trong khi ở 89% trường hợp còn lại, cá voi lưng gù đã xả thân bảo vệ những sinh vật hoàn toàn xa lạ như hải cẩu, sư tử biển, cá heo, cá voi Minke, cá voi xám con và thậm chí là cả cá mặt trăng. 

Tổng cộng, có tới 10 loài động vật khác nhau đã được thụ hưởng sự trợ giúp từ loài cá được xem như "đại hiệp" của biển xanh này.

Không những vậy, các cuộc can thiệp thường diễn ra hết sức quyết liệt và tiêu tốn nhiều sức lực. Cá voi lưng gù sẵn sàng di chuyển quãng đường dài tới 2 km khi nghe thấy tiếng động của một cuộc đi săn, và liên tục gầm rú, quạt đuôi và dùng cặp vây dài đầy sức mạnh để gạt phắt kẻ săn mồi. 

Điển hình là vụ việc tại vịnh Monterey vào tháng 5/2012, khi ít nhất 14 con cá voi lưng gù đã hội tụ để ngăn cản đàn cá voi sát thủ ăn xác một con cá voi xám non suốt nhiều giờ liền. Một con cá voi lưng gù thậm chí đã đứng gác ngay bên cạnh xác con mồi và liên tục quạt đuôi xua đuổi kẻ thù.

Bản năng máy móc hay sự thấu cảm?

Dưới góc độ sinh học hành vi, hành động này chứa đựng vô số ẩn số khó giải thích. 

Việc can thiệp khiến cá voi lưng gù vừa tổn thất lượng lớn năng lượng, vừa đối mặt với rủi ro chấn thương và tiêu tốn thời gian mà không nhận lại bất kỳ lợi ích thiết thực nào. Không những vậy, những chú hải cẩu hay cá voi xám được cứu sống sẽ không bao giờ có cơ hội hay khả năng đền đáp lại ân tình đó.

Để giải mã hiện tượng trên, Tiến sĩ Robert Pitman đưa ra giả thuyết về một quy tắc phản xạ được hình thành qua quá trình tiến hóa. Theo ông, cá voi lưng gù đã phát triển một tập tính đơn giản là hễ nghe thấy âm thanh cá voi sát thủ đi săn thì lập tức lao đến phá bĩnh. 

Quy tắc này ban đầu xuất hiện nhằm bảo vệ con non của chính loài cá này. Trải qua thời gian dài, những cá thể chăm can thiệp đã bảo vệ được nhiều con non hơn và truyền lại nguồn gen này cho thế hệ sau.

Tuy nhiên, quy tắc di truyền trên dường như không tích hợp bộ lọc để phân biệt đối tượng đang bị tấn công là ai. Khi cá voi lưng gù nghe thấy tiếng động và lao tới hiện trường, chúng đã lỡ dấn thân vào một trận chiến và không có cơ chế quay đầu dù nạn nhân chỉ là một chú hải cẩu nhỏ bé. 

Điều này tạo ra một hệ quả trông có vẻ giống như tinh thần vị tha cao cả, nhưng thực chất có thể chỉ là sự vận hành của một quy tắc bản năng chưa đủ tinh vi.

Dù vậy, không phải tất cả các nhà nghiên cứu đều đồng tình với góc nhìn đơn giản hóa này.

Nhà nghiên cứu sinh vật biển nổi tiếng Alisa Schulman-Janiger, người sáng lập và Giám đốc điều hành Dự án Điều tra hành vi cá voi xám của Hiệp hội Cá voi Mỹ cho rằng, nhiều cá voi lưng gù từng có trải nghiệm bị tấn công khi còn nhỏ, do đó hành vi can thiệp có thể xuất phát từ những ký ức về tổn thương của chúng trong quá khứ. 

Bên cạnh đó, sự phối hợp ăn ý giữa hàng chục cá thể từ nhiều hướng đổ về như trong sự kiện ở vịnh Monterey khiến giả thuyết phản xạ máy móc trở nên chưa thực sự thuyết phục. Do đó, nghiên cứu của Tiến sĩ Pitman chỉ kết luận một cách cẩn trọng rằng chưa thể loại trừ khả năng tồn tại lòng vị tha liên loài. 

Song sau tất cả, bất luận hành vi nghĩa hiệp của cá voi lưng gù xuất phát từ một sơ suất của tiến hóa hay thực sự là sự thấu cảm giữa các sinh vật biển, chúng vẫn đang viết nên một trong những câu chuyện kỳ thú và bí ẩn nhất giữa lòng đại dương xanh.