Những ngày đầu tháng 10, dư luận xã hội không khỏi xôn xao trước sự lan truyền chóng mặt của hội nhóm công khai mang tên "Con ghét bố mẹ" trên mạng xã hội, với quy mô nhanh chóng chạm mốc 400.000 thành viên. Nội dung chia sẻ tại đây chủ yếu xoay quanh những dòng trạng thái bức xúc, sự thất vọng và cảm giác lạc lõng của người trẻ khi đối diện với muôn hình vạn trạng mâu thuẫn thế hệ: từ áp lực điểm số, kỳ vọng nặng nề của cha mẹ, bất đồng trong sinh hoạt thường ngày, cho đến những tổn thương tâm lý âm ỉ chưa từng dám thổ lộ.
Đứng trước một cộng đồng ảo có quy mô lớn cùng cái tên mang tính kích thích mạnh, không ít bậc phụ huynh đã không khỏi bàng hoàng, tổn thương, thậm chí bức xúc trước điều mà họ nhìn nhận là sự bất kính của con cái. Thế nhưng, đằng sau những con số ấy, điều quan trọng cần suy ngẫm là sức hút của một không gian cho phép người trẻ giãi bày những góc khuất khó nói trong gia đình thực tại. Muốn hiểu hiện tượng ấy, cần nhìn thẳng vào cách xung đột hình thành, được bộc lộ và được người lớn đáp lại.
Một câu nói gay gắt, nhiều tầng tâm lý
Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu tự chủ lớn dần: con muốn có tiếng nói về việc học, bạn bè, điện thoại và lựa chọn tương lai. Cha mẹ vẫn cần có trách nhiệm định hướng, bảo vệ con. Mâu thuẫn phát sinh khi hai nhu cầu chính đáng ấy gặp nhau mà thiếu đối thoại. Một quy định dùng điện thoại có thể xuất phát từ nỗi lo của cha mẹ, nhưng cách tự ý đọc tin nhắn khiến con cảm thấy mình không được tin. Lời "con ghét bố mẹ" đôi khi nhắm vào trải nghiệm vừa xảy ra, chứ chưa nói hết tình cảm của con đối với gia đình.
Đằng sau một cuộc cãi vã còn có những lần tương tác trước đó. Cha mẹ liên tục hỏi điểm vì lo việc học nhưng con lại hiểu thành "mình chỉ có giá trị khi đạt thành tích". Con phản ứng gay gắt, cha mẹ lại thấy mình bị thách thức và kiểm soát chặt hơn, từ đó con càng ít kể chuyện. Vòng lặp ấy có thể biến một bất đồng vốn có thể thương lượng thành cuộc đấu xem ai có quyền quyết định. Khi con bị so sánh, mắng trước mặt người khác hoặc nghe câu "trẻ con biết gì", cảm giác giận dữ thường đi kèm xấu hổ và bất lực.
Những dòng chia sẻ ẩn danh được ghi nhận tại hội nhóm "Con ghét bố mẹ" phản ánh muôn hình vạn trạng những bức xúc, tổn thương tâm lý và bất đồng sâu sắc trong quan hệ gia đình. Ảnh chụp màn hình
Các nghiên cứu theo dõi trẻ qua nhiều năm cho thấy cách kiểm soát tâm lý như gây mặc cảm tội lỗi, rút lại tình thương để buộc con nghe theo có liên hệ với việc con ít chủ động chia sẻ hơn. Quy tắc rõ ràng, phù hợp độ tuổi vẫn rất cần thiết. Điều cần thay đổi là cách cha mẹ áp đặt lên suy nghĩ và cảm xúc của con. Giáo dục trách nhiệm đòi hỏi con được hiểu lý do của giới hạn và có cơ hội tập lựa chọn trong phạm vi an toàn.
Tuy nhiên, không thể quy mọi lời "ghét" về nhu cầu được thấu hiểu. Có người trẻ đang chịu bạo lực, xúc phạm kéo dài hoặc bị bỏ mặc; có người chỉ bức xúc nhất thời; cũng có người cần học cách diễn đạt bất đồng mà không làm tổn thương đến người khác. Mỗi trường hợp đòi hỏi cách ứng xử khác nhau. Với bạo lực, việc bảo đảm an toàn phải đi trước lời kêu gọi hòa giải.
Cộng đồng mạng và hai mặt của sự đồng cảm
Trên mạng, người trẻ có thể giấu tên, viết vào lúc mình sẵn sàng và nhanh chóng gặp người từng trải qua điều tương tự. Sự đồng cảm giúp họ bớt cô độc, đôi khi mở đường cho việc tìm thầy cô, người thân đáng tin hoặc chuyên gia. Đó là giá trị có thật của một cộng đồng biết lắng nghe.
Nhưng được nhiều người đồng tình chưa đồng nghĩa vấn đề đã được giải quyết. Nếu người tham gia chỉ cùng kể đi kể lại nỗi bức xúc và củng cố kết luận "mọi cha mẹ đều như vậy", sự giận dữ có thể được nuôi dưỡng lâu hơn. Một bài đăng ngắn cũng thiếu bối cảnh để người ngoài phán xét cả mối quan hệ trong thực tiễn. Nghiên cứu về hiện tượng bạn bè cùng xoáy sâu vào vấn đề cá nhân trên mạng ghi nhận mối liên hệ với sự gia tăng một số khó khăn cảm xúc ở tuổi thiếu niên. Kết quả ấy không cho phép kết luận nhóm Facebook này gây hại. Tác động phụ thuộc vào nội dung, cách phản hồi và việc người đăng có nhận được hỗ trợ phù hợp ngoài mạng hay không.
Số thành viên tăng nhanh khi truyền thông chú ý có thể chịu tác động của sự lan truyền tin tức và tâm lý tò mò. Không thể coi đó là bằng chứng xung đột gia đình đang tăng tương ứng. Điều hiện tượng này gợi ra cho cha mẹ là một câu hỏi gần gũi hơn: con có thể nói thật ở nhà mà không lập tức bị mắng, phủ nhận hay đưa ra xét xử không?
Thay đổi quan hệ bắt đầu từ cách người lớn đáp lời
Khi nghe một câu khó chịu, phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường quyết định cuộc nói chuyện có tiếp tục được hay không. Hãy tạm dừng tranh cãi đúng sai, giữ giọng bình tĩnh và hỏi: "Chuyện gì khiến con giận đến mức nói như vậy?"
Sau khi con nói, có thể kiểm tra lại điều mình hiểu: "Con thấy bố mẹ quyết định thay con mà chưa nghe ý kiến con, đúng không?" Công nhận cảm xúc là bước để hiểu sự việc. Giới hạn đối với lời nói xúc phạm và hành vi thiếu an toàn sẽ được bàn khi cả hai đã bình tĩnh.
Nếu cha mẹ từng so sánh, mắng nhiếc hoặc tự ý xem tin nhắn của con, hãy nhận trách nhiệm về hành vi cụ thể và nói mình sẽ thay đổi ra sao. Lời xin lỗi "bố mẹ đã làm con mất lòng tin" chỉ có sức nặng khi lần sau cha mẹ thực sự giữ cam kết. Con cũng phải chịu trách nhiệm về cách nói và việc làm của mình. Chính sự nhất quán của người lớn khiến yêu cầu ấy có sức thuyết phục.
Sau đối thoại, gia đình cần thương lượng lại những việc thường gây xung đột. Với giờ dùng thiết bị, đi lại, học tập hay việc nhà, hãy nói rõ mối lo, nghe đề xuất của con, cùng xác định quy tắc, cách kiểm tra và hệ quả hợp lý nếu vi phạm. Mức tự chủ được mở rộng dần theo khả năng thực hiện cam kết.
Những vấn đề về bạo lực, xâm hại, chất gây nghiện hoặc nguy cơ mất an toàn vẫn cần người lớn can thiệp kịp thời. Cách đặt giới hạn minh bạch để vừa bảo vệ con, vừa dạy con tự chịu trách nhiệm trong công việc.
Quan hệ cũng cần được nuôi dưỡng vào những ngày bình thường. Ăn cùng, đi bộ, hỏi chuyện bạn bè hoặc sở thích của con mà không lập tức chuyển sang điểm số tạo cơ hội để hai bên hiểu nhau. Trước khi góp ý, cha mẹ có thể hỏi: "Con muốn bố mẹ lắng nghe hay cùng tìm cách giải quyết?" Nếu con chọn chia sẻ trước với thầy cô hoặc người thân đáng tin, hãy tôn trọng và tiếp tục hiện diện. Cha mẹ không thể buộc con tin ngay, nhưng có thể làm cho mỗi lần con cất lời trở nên an toàn hơn.
Nếu biết con ở trong nhóm, việc tra hỏi, tịch thu điện thoại hoặc công khai bài viết của con thường làm con dè chừng. Hãy tìm hiểu điều gì khiến con thấy được đồng cảm ở đó và điều gì khiến con chưa thể nói tại nhà.
Đồng thời, cần nhận diện tình huống vượt quá khả năng tự giải quyết: trẻ thu mình kéo dài, sinh hoạt sa sút rõ rệt, nói về tự làm hại bản thân, cái chết, bỏ nhà đi hoặc kể bị bạo lực. Khi ấy, hãy ưu tiên an toàn, tìm người có chuyên môn để được hỗ trợ. Nếu phát hiện có nguy cơ xâm hại trẻ em, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Với nguy cơ tức thời, cha mẹ cần đưa trẻ đến nơi an toàn và tìm trợ giúp khẩn cấp.
Uy tín của cha mẹ được tạo nên từ khả năng lắng nghe, giữ lời và sửa sai. Khi con biết rằng mình có thể nói thật, được tôn trọng và được hướng dẫn rõ ràng, khoảng cách giữa hai thế hệ mới có cơ hội thu hẹp và những vấn đề sẽ tự được giải quyết.
