Nhà khoa học lo 'chảy máu chất xám' khi nhiều người có năng lực rời bỏ Viện Hàn lâm
Ngày 17/4, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức Hội nghị "thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, làm chủ một số công nghệ chiến lược và tăng cường năng lực Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Nam. Hội thảo do GS.TS.Trần Hồng Thái, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Hội nghị "Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, làm chủ một số công nghệ chiến lược và tăng cường năng lực Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam".
Phát biểu khai mạc, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Nam, GS.TS. Trần Hồng Thái nhấn mạnh: Hội nghị "Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, làm chủ một số công nghệ chiến lược và tăng cường năng lực Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam" có thể xem như một "Hội nghị Diên Hồng", khi quy tụ trí tuệ của các thế hệ lãnh đạo qua các thời kỳ cùng đông đảo các nhà khoa học đầu ngành. Đây được coi là bước đi quan trọng để Viện Hàn lâm thực hiện tái cơ cấu, hướng tới xây dựng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trở thành trung tâm khoa học công nghệ nòng cốt, có vai trò dẫn dắt về khoa học và công nghệ của quốc gia.
Hội nghị tập trung trình bày và thảo luận về 3 nội dung chính: Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản, làm chủ một số công nghệ chiến lược; một số mục tiêu và giải pháp nhằm tăng cường năng lực Viện Hàn lâm và Đề án thành lập Hội đồng Viện sĩ Viện Hàn lâm.
GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phát biểu tại hội thảo.
Phát biểu tại hội thảo, một số ý kiến cho rằng cần tránh cách tiếp cận mang nặng tính hành chính hoặc áp đặt máy móc trong xây dựng chính sách. Việc đặt ra các tiêu chí, yêu cầu nếu không phù hợp thực tiễn có thể gây phản ứng trong cộng đồng khoa học, thậm chí làm giảm hiệu quả triển khai. Theo đó, các chính sách cần hướng tới tính thực chất, khả thi, thay vì chạy theo các chỉ tiêu hình thức.
Đại diện ban tổ chức cũng khẳng định, định hướng đưa ra không mang tính hành chính, mà nhằm tạo sự kết nối giữa các nhà khoa học, thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và đào tạo trong hệ thống.
Phát biểu tại sự kiện, PGS.TS Phạm Ngọc Điệp, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam cho rằng, để phát triển khoa học và công nghệ, đặc biệt trong hệ thống Viện Hàn lâm, cần có cách tiếp cận hài hòa giữa "từ trên xuống" (top-down) và "từ dưới lên" (bottom-up). Những chiến lược, đề án ở tầm vĩ mô là cần thiết, song quan trọng hơn là phải giải quyết được các khó khăn cụ thể phát sinh từ thực tiễn.
"Một trong những vấn đề nổi bật hiện nay là tình trạng "chảy máu chất xám", khi nhiều nhà khoa học có năng lực rời Viện Hàn lâm sang các đơn vị khác. Nguyên nhân chủ yếu là do thu nhập và điều kiện làm việc chưa đủ cạnh tranh so với các trường đại học hoặc tổ chức nghiên cứu khác", PGS.TS Phạm Ngọc Điệp cho biết.
Theo đại biểu, để thực hiện được các nhiệm vụ chiến lược, yếu tố con người là then chốt. Viện Hàn lâm cần trở thành môi trường làm việc hấp dẫn, là "điểm đến mơ ước" đối với các nhà khoa học trẻ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tại các quốc gia như Pháp, việc được làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia (CNRS) là một vinh dự lớn. Đây là điều mà Việt Nam cần hướng tới.
Bên cạnh đó, PGS.TS Phạm Ngọc Điệp thẳng thắn nhìn nhận việc triển khai quá nhiều mục tiêu cùng lúc có thể dẫn đến dàn trải, thiếu trọng tâm. Vì vậy, cần lựa chọn một số trụ cột ưu tiên để tập trung nguồn lực, từ đó tạo ra những kết quả rõ nét.
PGS.TS Phạm Ngọc Điệp, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phát biểu tại hội thảo.
PGS.TS Phạm Ngọc Điệp cũng nhấn mạnh, cần cải thiện điều kiện làm việc cho các nhà khoa học, từ thời gian nghiên cứu đến cơ sở vật chất. Chẳng hạn, thay vì đầu tư dàn trải các hệ thống tính toán tại nhiều đơn vị, có thể xây dựng một hệ thống dùng chung quy mô lớn, vừa tiết kiệm, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng.
"Ngoài ra, cần xác định rõ lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu khoa học, trong đó nghiên cứu sinh đóng vai trò rất quan trọng. Ở nhiều quốc gia, đây là lực lượng lao động chính và được trả lương để toàn tâm cho nghiên cứu. Trong khi đó, tại Việt Nam, nghiên cứu sinh vẫn phải tự chi trả chi phí học tập, dẫn đến nhiều hạn chế", ông nói.
Thực tế cũng cho thấy có những trường hợp sinh viên xuất sắc được nước ngoài cấp học bổng nhưng lại không được tạo điều kiện thuận lợi để tiếp tục nghiên cứu trong nước. Điều này đặt ra yêu cầu cần có chính sách học bổng, đãi ngộ phù hợp hơn để giữ chân và phát triển nhân tài.
Kết thúc ý kiến, đại biểu cho rằng các cuộc trao đổi như vậy là khởi đầu tích cực, giúp các bên cùng lắng nghe và từng bước tháo gỡ những khó khăn thực tế, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của khoa học và công nghệ trong thời gian tới.
Khoa học không phải là câu chuyện 5–10 năm mà là hành trình 50 năm
GS.TSKH Phùng Hồ Hải, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng "Hội nghị Diên Hồng" không nhất thiết chỉ tổ chức một lần, mà có thể được duy trì định kỳ. Theo đó, những vấn đề đặt ra hiện nay vẫn còn đang trong quá trình thảo luận, chưa chín muồi để đưa ra quyết định ngay. Vì vậy, sau hội nghị này, cần có thêm thời gian cân nhắc và có thể sau khoảng 6 tháng tiếp tục tổ chức các cuộc gặp để trao đổi sâu hơn. "Khoa học, đặc biệt là vấn đề con người, không thể nóng vội", GS Phùng Hồ Hải nhấn mạnh.
Liên quan đến việc xây dựng đội ngũ viện sĩ, đại biểu cho rằng đây là một mục tiêu lớn, thậm chí là "ước mơ" đã được đặt ra từ nhiều năm trước. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng là thời điểm hiện nay đã phù hợp hay chưa. Khoa học Việt Nam đã bước vào giai đoạn đủ chín muồi để hình thành đội ngũ viện sĩ hay chưa, hay cần tiếp tục tạo dựng môi trường trước khi triển khai.
GS.TSKH Phùng Hồ Hải cho rằng cần ưu tiên đầu tư cho thế hệ trẻ, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học cơ bản.
Trong bối cảnh đó, GS Phùng Hồ Hải nhấn mạnh cần ưu tiên đầu tư cho thế hệ trẻ. Khi chưa có các chương trình học bổng bài bản cho nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ (postdoc), chưa tạo được môi trường thu hút nhân tài, thì việc đặt ra danh hiệu viện sĩ có thể chưa thực sự cần thiết. Thay vào đó, nên tập trung làm tốt những nền tảng cơ bản trước.
"Cần xây dựng các tiêu chuẩn rõ ràng để đảm bảo chất lượng và tính liêm chính khoa học. Thực tế hiện nay, hoạt động công bố khoa học trong nước vẫn còn tồn tại những vấn đề về chuẩn mực và đạo đức học thuật. Do đó, Viện Hàn lâm cần xác lập được các tiêu chuẩn cao, trở thành đơn vị dẫn đầu, mang tính "flagship" của quốc gia.
Vì vậy, trước hết cần nâng cao chất lượng nghiên cứu, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học cơ bản, đồng thời đầu tư mạnh hơn cho đội ngũ trẻ, đi kèm với yêu cầu cao hơn để tạo ra lực lượng kế cận thực sự chất lượng.
"Khoa học không phải là câu chuyện 5–10 năm mà là hành trình 50 năm", GS.TSKH Phùng Hồ Hải nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cần làm một cách bài bản, bắt đầu từ nền tảng con người. Muốn thu hút được những nhà khoa học xuất sắc, trước hết phải xây dựng được môi trường tốt, trong khi thực tế hiện nay vẫn còn tình trạng nhân lực chất lượng cao rời đi. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận và giải quyết trước khi triển khai các mục tiêu ở "phần đỉnh".
"Nếu nền móng không vững chắc mà chỉ tập trung xây "phần đỉnh", hệ thống sẽ khó bền vững", ông nói.
Kết luận hội nghị, GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết Viện Hàn lâm đang triển khai ba đề án lớn gồm: đề án phát triển nghiên cứu cơ bản, đề án về công nghệ ứng dụng và đề án xây dựng đội ngũ viện sĩ. Tuy nhiên, qua quá trình triển khai và tiếp thu ý kiến, có thể thấy nhiều nội dung vẫn còn dàn trải, cần được rà soát để tránh phân tán nguồn lực và xác định rõ các trọng tâm ưu tiên.
Theo đó, định hướng chung là phải tập trung đầu tư có trọng điểm, đặc biệt vào các phòng thí nghiệm trọng điểm. Đồng thời, cần thúc đẩy cơ chế Nhà nước và doanh nghiệp cùng tham gia đầu tư, gắn nghiên cứu với sản phẩm cụ thể thay vì dàn trải. Việc thu hút chuyên gia giỏi, kể cả chuyên gia quốc tế, cũng được nhấn mạnh, nhưng yếu tố quyết định không chỉ nằm ở thu nhập mà quan trọng hơn là môi trường làm việc đủ tốt để họ có thể cống hiến và dẫn dắt.
GS.TS Trần Hồng Thái chúc mừng GS.TSKD Phùng Hồ Hải đã được trao giải thưởng nghiên cứu Humboldt của Đức vì những nghiên cứu toán học xuất sắc.
GS.TS Trần Hồng Thái cho biết, sẽ rà soát lại các định hướng đầu tư lớn để điều chỉnh cho phù hợp. Những dự án quy mô lớn nhưng hiệu quả chưa rõ ràng cần được cân nhắc, nhằm chuyển nguồn lực sang các lĩnh vực có khả năng tạo ra hiệu quả thực chất hơn, tránh lãng phí.
Về nhân lực, định hướng là hình thành các nhóm nghiên cứu trẻ, tạo điều kiện để các tiến sĩ dẫn dắt nghiên cứu sinh trong một chu kỳ khoảng 5 năm, từ đó từng bước xây dựng lực lượng kế cận. Khi cơ chế vận hành, kinh phí và điều kiện làm việc được cải thiện, sẽ góp phần thu hút thêm các nhà khoa học giỏi về làm việc tại Viện Hàn lâm.
GS.TS Trần Hồng Thái cũng nhìn nhận, hiện nay các hội đồng khoa học chưa thực sự phát huy tốt vai trò định hướng nghiên cứu, một phần do chưa có cơ chế ràng buộc trách nhiệm rõ ràng. Trong khi đó, ở một số lĩnh vực, các hội đồng đã chủ động tư vấn, kết nối với đơn vị nghiên cứu và đề xuất định hướng, cho thấy đây là mô hình cần được phát huy.
Từ thực tiễn trên, có hai hướng tiếp cận được đặt ra: một là tập trung đào tạo bài bản, dài hạn từ thế hệ trẻ để tạo nền tảng vững chắc; hai là xây dựng các nhà khoa học đầu ngành, có sức lan tỏa, dẫn dắt cộng đồng. Cả hai hướng đều cần được cân nhắc để lựa chọn phương án phù hợp.
GS.TS Trần Hồng Thái khẳng định sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến, tiếp tục hoàn thiện đề án trong thời gian tới. Đồng thời, sẽ thành lập các nhóm nghiên cứu chuyên đề và mời các nhà khoa học tham gia, nhằm duy trì quá trình tham vấn thường xuyên, hướng tới xây dựng các chính sách khoa học hiệu quả và khả thi hơn.
