Theo dấu cuộc chiến chống lao ở xứ Nghệ (kỳ cuối): "Săn" mầm bệnh từ bản làng

SKĐS - Bệnh lao vẫn âm thầm lây lan nếu không được phát hiện kịp thời. Thay vì thụ động chờ người dân đến khám, ngành y tế Nghệ An chủ động đưa bác sĩ và thiết bị hiện đại về tận thôn, bản để "săn" mầm bệnh. Cách làm này không chỉ góp phần cắt đứt nguồn lây mà còn phản ánh bước chuyển mạnh mẽ của ngành y tế: từ tư duy chữa bệnh sang chủ động chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Đưa công nghệ đi tìm người bệnh

3 giờ 50 phút sáng, sân Bệnh viện Phổi Nghệ An vẫn sáng đèn, trong khu kỹ thuật, BS Bùi Đức Hà, Phòng Chỉ đạo tuyến, cùng các kỹ thuật viên tất bật kiểm tra hệ thống thiết bị lần cuối. Máy X-quang kỹ thuật số tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống máy tính phân tích hình ảnh, máy in cùng vật tư phục vụ xét nghiệm GeneXpert và test Mantoux... lần lượt được chèn lót cẩn thận rồi đưa lên xe.

Ở phòng bên cạnh, các điều dưỡng rà soát hồ sơ và danh sách người dân được mời tham gia khám. Đoàn công tác gồm 14 bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm sẽ làm việc liên tục trong 4 ngày tại 15 trạm y tế thuộc các xã Anh Sơn, Yên Xuân, Anh Sơn Đông, Nhân Hòa, Vĩnh Tường và Thành Bình Thọ.

"Muốn một đợt khám lưu động hiệu quả, khâu chuẩn bị phải hoàn tất trước khi xe lăn bánh. Chúng tôi phối hợp với trung tâm y tế và trạm y tế các xã rà soát nhóm nguy cơ, lập danh sách, gửi giấy mời từ nhiều ngày trước. Đến nơi là bắt tay vào làm việc ngay", BS Bùi Đức Hà chia sẻ.

Hơn 6 giờ sáng, các trạm y tế đông kín người. Có cụ già được con cháu dìu đến, có người tranh thủ ghé khám trước giờ ra đồng, cũng có công nhân vừa tan ca đêm.

Ông C.V.H. (72 tuổi, xã Yên Xuân) ngồi lặng ở góc sân. Nhiều tháng nay, ông H. ho kéo dài nhưng chỉ nghĩ là bệnh tuổi già hoặc viêm họng thông thường. Mỗi lần ngứa cổ, ông lại ra hiệu thuốc mua vài viên thuốc uống rồi tiếp tục công việc đồng áng. Chỉ đến khi nghe loa truyền thanh thông báo có đoàn bác sĩ tuyến tỉnh về khám miễn phí, ông mới quyết định đi kiểm tra "cho yên tâm".

Sau khi chụp X-quang, hệ thống AI phát hiện hình ảnh tổn thương nghi lao trên phổi. Ông H. được chỉ định làm ngay xét nghiệm GeneXpert. Ít lâu sau, kết quả GeneXpert xác định ông dương tính với vi khuẩn lao.

"Nếu không có đoàn khám về tận xã, chắc tôi cũng chẳng bao giờ đi bệnh viện...", ông H. bàng hoàng nói. Điều khiến ông lo lắng nhất lúc này không phải việc điều trị mà là nguy cơ đã vô tình lây bệnh cho người thân sau nhiều tháng cùng sinh hoạt dưới một mái nhà.

Không riêng ông H., trong đợt khám này, các bác sĩ còn phát hiện thêm nhiều trường hợp khác như ông Đ.X.T. (67 tuổi) và ông N.T.S. (70 tuổi), cùng ở xã Nhân Hòa. Tất cả đều không nghĩ mình mắc lao, chỉ đến khi được trạm y tế mời tham gia khám sàng lọc mới phát hiện bệnh.

Chủ động cắt đứt nguồn lây

Việc nhiều người chỉ phát hiện mắc lao khi tham gia các đợt khám lưu động không còn là điều hiếm gặp. BS.CKI Nguyễn Hồng Hải, Phó Giám đốc Bệnh viện Phổi Nghệ An cho biết, bệnh lao thường diễn biến âm thầm trong thời gian dài. Triệu chứng ban đầu chỉ là ho kéo dài, sốt nhẹ hoặc mệt mỏi nên nhiều người chủ quan, tự mua thuốc điều trị. Đến khi xuất hiện các biểu hiện nặng như đau ngực, ho ra máu mới đến bệnh viện thì bệnh đã tiến triển, đồng thời họ cũng có thể đã lây vi khuẩn lao cho nhiều người xung quanh.

Đó cũng là lý do Bệnh viện Phổi Nghệ An thay đổi cách tiếp cận, từ chờ người bệnh đến khám sang chủ động tìm người mắc lao ngay trong cộng đồng.

Tại các điểm khám lưu động, hệ thống X-quang tích hợp AI giúp phát hiện nhanh các tổn thương nghi lao trên phổi. Những trường hợp nghi ngờ được chỉ định làm xét nghiệm GeneXpert - kỹ thuật sinh học phân tử giúp phát hiện ADN của vi khuẩn lao, đồng thời xác định sớm tình trạng kháng rifampicin để lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Song song với đó, test Mantoux cũng được triển khai nhằm sàng lọc nhiễm lao tiềm ẩn ở nhóm có nguy cơ cao.

"Nhiễm lao tiềm ẩn nghĩa là cơ thể đã có vi khuẩn lao nhưng chưa phát bệnh và chưa có khả năng lây cho người khác. Khi sức đề kháng suy giảm, vi khuẩn có thể hoạt động trở lại và gây bệnh. Điều trị lao tiềm ẩn giúp giảm đáng kể nguy cơ chuyển thành bệnh lao hoạt động, qua đó góp phần giảm nguồn lây trong tương lai", BS Hải giải thích.

Hiệu quả của mô hình này được thể hiện rõ qua những con số thực tế. Chỉ trong 4 ngày (từ 20 đến 23/7), tại các xã thuộc khu vực Anh Sơn cũ, đoàn công tác đã khám và chụp X-quang cho 3.155 người; thực hiện 2.177 test Mantoux; phát hiện 157 trường hợp nghi mắc lao và 205 người mắc các bệnh hô hấp khác. Trong 112 mẫu được xét nghiệm bằng kỹ thuật GeneXpert, có 9 trường hợp được xác định mắc lao và được đưa vào quản lý, điều trị ngay. Trước đó, mô hình này cũng đã được triển khai tại nhiều địa bàn khác, giúp hàng nghìn người dân được khám sàng lọc bệnh lao.

Để mở rộng độ bao phủ của hoạt động phát hiện chủ động, Bệnh viện Phổi Nghệ An còn phối hợp với Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phát triển Cộng đồng (SCDI) và Mạng lưới Cộng đồng Chấm dứt bệnh lao (CSET) triển khai các hoạt động sàng lọc tại cộng đồng. Mô hình phối hợp này giúp tiếp cận sớm người có nguy cơ, phát hiện các trường hợp nghi mắc lao, chuyển gửi đến cơ sở y tế để chẩn đoán, điều trị kịp thời; đồng thời hỗ trợ người bệnh tuân thủ điều trị và tăng cường truyền thông phòng, chống lao ngay từ cơ sở.

Với hơn 3,5 triệu dân và hơn 82% diện tích là đồi núi, việc tiếp cận dịch vụ y tế ở nhiều vùng sâu, vùng xa của Nghệ An vẫn còn khó khăn. Mỗi năm, toàn tỉnh phát hiện và đưa vào điều trị khoảng 1.600-1.800 người mắc lao. Tuy nhiên, theo ước tính của Chương trình Chống lao quốc gia, vẫn còn khoảng 40% người mắc lao trong cộng đồng chưa được phát hiện.

Theo BS.CKII Nguyễn Thanh Hải, Giám đốc Bệnh viện Phổi Nghệ An, khoảng 40% người mắc lao trong cộng đồng hiện vẫn chưa được phát hiện. Phần lớn trong số này là những trường hợp chưa có triệu chứng hoặc triệu chứng mờ nhạt nên không chủ động đi khám. "Họ vẫn sinh hoạt, lao động bình thường và vô tình trở thành nguồn lây âm thầm trong cộng đồng. Muốn tiến tới chấm dứt bệnh lao thì không còn cách nào khác ngoài việc phải chủ động đến tận cộng đồng, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, để phát hiện người bệnh từ sớm", BS.CKII Nguyễn Thanh Hải nói. 

Từ thực tiễn phòng, chống bệnh lao, Nghệ An đang từng bước mở rộng cách tiếp cận này sang quản lý các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Trạm y tế xã không còn chỉ là nơi khám, điều trị ban đầu mà từng bước trở thành điểm quản lý sức khỏe liên tục cho người dân, phát hiện sớm bệnh tật ngay tại cộng đồng.

Hoạt động phát hiện chủ động bệnh lao tại Nghệ An là minh chứng sinh động cho việc cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Nghị quyết xác định yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm, can thiệp sớm và quản lý sức khỏe liên tục. Thay vì thụ động chờ người bệnh đến cơ sở y tế, những chuyến xe khám lưu động đưa bác sĩ cùng trang thiết bị hiện đại đến tận vùng sâu, vùng xa để phát hiện người mắc lao ngay tại cộng đồng, qua đó hiện thực hóa quan điểm lấy người dân làm trung tâm của hệ thống y tế.

VŨ ĐỒNG

Theo dấu cuộc chiến chống lao ở xứ Nghệ (kỳ 1): Bệnh lao và gánh nặng đè lên những gia đình nghèo

SKĐS - Tự ý dừng thuốc khi thấy bệnh thuyên giảm, ông L.Đ. không chỉ tái phát lao kháng thuốc mà còn lây bệnh cho vợ và con trai. Ở một gia đình khác, người vợ từ chối sàng lọc vì sợ mất việc làm. Phía sau những ca bệnh là cái nghèo, thiếu hiểu biết và nỗi lo mưu sinh...

Bộ trưởng Đào Hồng Lan: Chăm sóc sức khỏe người dân từ sớm, từ xa và ngay tại cơ sở

SKĐS - Phát biểu tại Lễ ra quân cấp Trung ương "Hành trình Thầy thuốc trẻ làm theo lời Bác" năm 2026 tại Nghệ An, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định việc triển khai khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí, xây dựng Sổ sức khỏe điện tử là bước đi quan trọng đưa dịch vụ y tế đến gần dân...