Xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị) là thung lũng nằm ở thượng nguồn dòng Rào Nan, được bao quanh bởi các dãy núi đá vôi. Nước chảy qua các hang đá để về phía hạ nguồn. Vào mùa mưa lũ, nước từ các sông suối dồn về, dãy núi cao giống như "con đê", miệng hang nhỏ không kịp thoát nên Tân Hóa trở thành "túi nước".
Tân Hóa được xem là "rốn lũ" ở vùng đất phía Tây tỉnh Quảng Trị. Ảnh: N.T.
Gia đình ông Trương Minh Quý (SN 1964, trú thôn Tân Hóa, xã Kim Phú) từ bao đời gắn bó với vùng đất được coi là "rốn lũ" này. Trong ký ức của ông, nhiều năm trước, cứ đến mùa mưa lũ, bà con lại tất bật dắt trâu bò, chuyển đồ đạc lên vùng đồi cao làm lán tạm để tránh lũ. Gia đình may mắn hơn thì được tá túc tại nhà người thân ở vùng cao ráo.
"Trước đây, cứ mưa lớn là chúng tôi nơm nớp lo, tính đường chạy lũ kẻo nước dâng cao không kịp trở tay. Đồ đạc trong nhà phải chở đi gửi, cực khổ không kể hết", ông Quý cho biết.
Trải qua nhiều cơn lũ dữ, người dân Tân Hóa tìm cách ứng phó và sống chung với thiên tai. Họ thử nghiệm nhiều "sáng chế" như kết nhà bè bằng cây chuối, cây mét, xây nhà có chạn cao… nhưng đều chịu thua dòng nước lũ. Ông Quý kể, trong trận lũ lịch sử 2010, Tân Hóa ngập cao hơn 10m. Trụ sở UBND xã được xây dựng 2 tầng nhưng cũng ngập đến trần tầng 2.
Tân Hóa ngập sâu trong trận lũ lịch sử năm 2020. Ảnh: N.T.
Sau trận lũ ấy, nhiều người thử nghiệm ý tưởng làm nhà phao nổi theo nước lũ. Họ cũng không nhớ ai là chủ nhân của sáng kiến ấy nhưng thấy hiệu quả nên dần cải tiến và mở rộng mô hình.
Theo thiết kế thông dụng, mỗi căn nhà phao rộng khoảng 20m2, phía dưới gắn 8-12 thùng phuy rỗng. Mái và vách làm bằng tôn lạnh, có cửa sổ để thoát hiểm và cột định hướng cao 6-8m cố định với mặt đất. Khi lũ về, nhà phao sẽ nổi lên trên mặt nước, khi lũ rút, nhà trở về vị trí ban đầu.
Người dân nơi đây đã chuyển từ việc trốn lũ, chống lũ thành sống chung với lũ. Trước mỗi mùa mưa lũ, bà con lại kiểm tra chất lượng, gia cố thùng phuy và các cấu kiện. Sau đó, họ di dời lương thực, tài sản và con người lên nhà phao chờ lũ về. Trong lũ, mọi sinh hoạt từ nấu ăn, ngủ nghỉ đều được thực hiện trong nhà phao. Đối với vật nuôi, khi có dự báo mưa lũ, bà con sẽ đưa lên vùng núi cao.
Mỗi căn nhà phao rộng khoảng 20m2, phía dưới gắn 8-12 thùng phuy rỗng. Ảnh: H.T.
"Có nhà phao, bà con chúng tôi an tâm, tính mạng và tài sản được đảm bảo mỗi khi lũ về. Có dự báo lũ, chúng tôi sẽ chuẩn bị đồ dùng, thực phẩm đủ dùng trong 10-15 ngày rồi dời lên nhà phao. Không còn cảnh "chạy lũ" bà con chúng tôi an tâm sống cùng thiên tai", bà Cao Thị Xuân (SN 1957, trú xã Kim Phú) cho biết.
Mô hình nhà nổi ở xã Kim Phú phát huy hiệu quả, chứng tỏ được tính cơ động trong việc phòng chống lũ nên được chính quyền, các tổ chức, cá nhân hỗ trợ kinh phí xây dựng. Nhiều hộ dân có điều kiện cũng "chi đậm" hơn để xây dựng nhà nổi rộng rãi, kiên cố hơn.
Trong lũ, mọi sinh hoạt từ nấu ăn, ngủ nghỉ đều được thực hiện trong nhà phao. Ảnh: N.T.
Vùng "rốn lũ" Tân Hóa cũng được biết đến là "Làng du lịch tốt nhất thế giới". Với sự hỗ trợ của chính quyền, doanh nghiệp, Tân Hóa trở thành làng du lịch thích ứng thời tiết với các sản phẩm du lịch độc đáo, đặc trưng. Hiện có 13 hộ dân liên kết, sử dụng nhà phao làm dịch vụ lưu trú, mang đến trải nghiệm đặc biệt cho du khách.
Chị Trương Hồng Nương (trú thôn Tân Hóa, xã Kim Phú) chia sẻ, người dân nơi đây quanh năm thiên tai bão lũ. Chị cùng bao lứa thanh niên địa phương phải tứ xứ để tìm việc mưu sinh. Nay việc phát triển du lịch giúp chị có được công việc ổn định trên mảnh đất quê hương.
Hiện có 13 hộ dân tại thôn Tân Hóa liên kết, sử dụng nhà phao làm dịch vụ lưu trú, mang đến trải nghiệm đặc biệt cho du khách. Ảnh: H.T.
Ông Hoàng Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú cho biết, toàn xã hiện có hơn 500 căn nhà phao tránh lũ được chính quyền, các tổ chức, cá nhân ủng hộ và người dân tự xây dựng.
"Thực tiễn cho thấy, nhà phao phát huy hiệu quả, giúp bà con vùng "rốn lũ" an toàn trong thiên tai. Những năm qua, trên địa bàn may mắn không xảy ra lũ lớn, nhưng với đặc thù vùng lòng chảo, việc người dân sở hữu những căn nhà phao là hết sức cần thiết. Người dân luôn chủ động với các diễn biến bất thường của thời tiết, sẵn sàng di dời lên nhà phao chờ lũ rút", ông Bình chia sẻ.
