Khi lá phổi lên tiếng: Hút thuốc và cái giá phải trả cho sức khỏe đường hô hấp

Từ những cơn ho, khò khè, nhiều đờm tưởng như quen thuộc, người hút thuốc có thể phải đối mặt với các bệnh hô hấp cấp tính, viêm đường hô hấp mạn tính, hen nặng hơn và đặc biệt là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

Quỹ Phòng chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) dẫn thông tin báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây ra 28 nhóm bệnh, với nhiều nhóm bệnh nguy hiểm như: ung thư (điển hình là ung thư phổi), các bệnh tim mạch (đặc biệt là bệnh mạch vành), các bệnh hô hấp (đặc biệt là viêm đường hô hấp và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính) và ảnh hưởng tới sức khỏe sinh sản và sinh dục ở con người.

 Sử dụng thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới, trong đó có khoảng 1,6 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan đến hút thuốc thụ động. Trên toàn cầu, chi phí liên quan đến sử dụng thuốc lá, bao gồm chi phí chăm sóc sức khỏe và tổn thất năng suất lao động, ước tính lên tới 1,4 nghìn tỷ đô la mỗi năm, chiếm 1,8% GDP toàn cầu năm 2021.

PGS.TS Vũ Văn Giáp – Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai nhấn mạnh, thuốc lá không chỉ là vấn đề của riêng người hút mà đang trở thành gánh nặng sức khỏe quốc gia.

Ông cho biết, các bệnh lý do hút thuốc và hít phải khói thuốc gây ra vô cùng nặng nề như đột quỵ não, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản, bệnh tim thiếu máu cục bộ, nhiều loại ung thư… Thậm chí, tác hại của thuốc lá còn ảnh hưởng tới cả thế hệ tương lai ngay từ trong bào thai thông qua chất lượng tinh trùng, trứng và môi trường phát triển của thai nhi.

Từ một cơn ho quen thuộc đến những tổn thương âm thầm trong phổi

Anh Minh, 45 tuổi, bắt đầu hút thuốc từ khi còn trẻ. Ban đầu, vài điếu thuốc mỗi ngày dường như không ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe. Sau nhiều năm, anh bắt đầu ho vào mỗi buổi sáng, thường xuyên có đờm và đôi lúc cảm thấy khó thở khi leo cầu thang.

Anh cho rằng đó chỉ là "ho do thuốc lá" và chưa cần đi khám. Cho đến khi những cơn khó thở xuất hiện thường xuyên hơn, việc đi bộ nhanh cũng khiến anh phải dừng lại nghỉ, anh mới nhận ra vấn đề có thể nghiêm trọng hơn mình nghĩ.

Câu chuyện trên là một tình huống thường gặp ở người hút thuốc lâu năm. Điều đáng lo là các triệu chứng hô hấp ban đầu có thể diễn ra rất âm thầm và dễ bị xem nhẹ. Trong khi đó, những tổn thương tại đường thở và nhu mô phổi vẫn có thể tiếp tục tiến triển.

Hút thuốc lá ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng phổi, làm tổn thương phổi, làm chậm quá trình phát triển chức năng phổi ở trẻ nhỏ và làm giảm chức năng phổi ở người trưởng thành. Người hút thuốc có thể xuất hiện các triệu chứng hô hấp mạn tính như ho, khò khè, có đờm và khó thở.

Đáng chú ý, người hút thuốc thường tiết ra nhiều đờm hơn người không hút thuốc nhưng khả năng đưa đờm ra khỏi đường hô hấp lại kém hơn.

Khói thuốc làm tê liệt "hệ thống quét dọn" của phổi

Bên trong đường hô hấp có một hệ thống lông chuyển nhỏ li ti, có chức năng vận chuyển chất nhầy và các chất lạ ra khỏi đường thở. Có thể hình dung đây như một "hệ thống vệ sinh" tự nhiên giúp bảo vệ phổi.

Khói thuốc làm hệ thống lông chuyển bị liệt, thậm chí bị phá hủy. Đồng thời, khói thuốc làm thay đổi cấu trúc các tuyến tiết nhầy và thành phần của chất nhầy. Một số tuyến có thể bị tắc, làm giảm khả năng bài tiết đờm.

Kết quả là chất nhầy chứa các chất độc hại bị giữ lại nhiều hơn trong tổ chức phổi, cản trở sự lưu thông của không khí và quá trình trao đổi khí.

Đây cũng là một trong những lý do người hút thuốc thường xuyên ho và khạc đờm, đặc biệt vào buổi sáng. Cơn ho tưởng như là cách cơ thể "đẩy đờm ra ngoài", nhưng thực tế lại phản ánh những thay đổi đang diễn ra trong đường hô hấp.

Tác hại của thuốc lá không dừng lại ở đường thở. Khói thuốc còn gây tổn thương và phá hủy các phế nang - những cấu trúc giữ vai trò quan trọng trong trao đổi oxy và carbon dioxide.

Khi phế nang bị tổn thương, tính đàn hồi của phổi giảm, khả năng trao đổi oxy cũng suy giảm. Phổi của người hút thuốc có thể bị giảm diện tích bề mặt và giảm mạng lưới mao mạch, khiến lượng máu lưu thông qua phổi giảm.

Điều này ảnh hưởng đến khả năng cung cấp oxy và chất dinh dưỡng cần thiết cho nhu mô phổi cũng như các cơ quan, tổ chức khác trong cơ thể.

Nói cách khác, khi phổi mất dần khả năng trao đổi khí, cơ thể phải "làm việc nhiều hơn" để đáp ứng nhu cầu oxy. Người bệnh vì thế có thể ngày càng dễ mệt, khó thở khi gắng sức và giảm khả năng vận động.

Đường thở bị co thắt, khó thở ngày càng rõ

Các chất độc hại trong khói thuốc còn có thể gây co thắt đường thở, làm giảm thông khí. Khi đường thở bị thu hẹp, luồng không khí hít vào và thở ra đều bị cản trở.

Người hút thuốc có thể xuất hiện các tiếng ran rít, ran ngáy và cảm giác khó thở. Ban đầu, tình trạng này có thể chỉ xuất hiện khi vận động mạnh. Nhưng theo thời gian, khi tổn thương phổi tiếp tục tiến triển, khó thở có thể xuất hiện với những hoạt động ngày càng nhẹ, thậm chí khi nghỉ ngơi ở giai đoạn bệnh nặng.

Người hút thuốc dễ mắc bệnh hô hấp cấp tính hơn. Hút thuốc không chỉ gây tổn thương lâu dài mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp cấp tính và khiến tình trạng nhiễm khuẩn trở nên nặng hơn.

Theo các số liệu trong tài liệu chuyên môn, nguy cơ mắc bệnh hô hấp cấp tính ở người khỏe mạnh hút thuốc cao hơn người khỏe mạnh không hút thuốc từ 1,5 đến 7 lần.

Đáng chú ý, so với nhóm không hút thuốc, tỷ lệ tử vong do lao hô hấp ở nhóm hút thuốc cao hơn 3–5 lần. Tỷ lệ tử vong do cúm và viêm phổi cũng cao hơn từ 1,4–2,6 lần.

Điều này cho thấy thuốc lá không chỉ làm tổn thương trực tiếp hệ hô hấp mà còn làm suy yếu khả năng bảo vệ của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh.

Ho, khò khè, nhiều đờm có thể là dấu hiệu cảnh báo. Nnghiên cứu được tổng hợp trong tài liệu cho thấy mối liên quan rõ rệt giữa hút thuốc và các triệu chứng hô hấp mạn tính.

Một nghiên cứu bệnh - chứng trên nhóm người từ 35–49 tuổi cho thấy, so với người không hút thuốc, người hút thuốc có tỷ lệ khò khè cao gấp khoảng 2 lần, trong khi nguy cơ ho mạn tính và có đờm cao gấp 11,5 lần.

Điều đáng chú ý là ở những người đã cai thuốc, nguy cơ khò khè giảm xuống. Một nghiên cứu khác tại Hà Lan cũng cho thấy người hút thuốc có tỷ lệ mắc các triệu chứng hô hấp mạn tính cao gấp khoảng 1,9 lần so với người không hút thuốc.

Những con số này cho thấy ho kéo dài, khò khè, nhiều đờm hay khó thở không nên được xem đơn giản là "triệu chứng bình thường của người hút thuốc".

COPD - căn bệnh có thể lấy đi khả năng thở bình thường

Một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất của hút thuốc đối với hệ hô hấp là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

COPD là tình trạng tổn thương phổi liên quan đến sự tắc nghẽn đường thở, diễn tiến kéo dài trong nhiều năm và có thể dẫn đến tử vong. Đây là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu trên thế giới.

Mối liên quan giữa COPD và hút thuốc rất chặt chẽ. Theo tài liệu, khoảng 90% người mắc COPD là người nghiện thuốc lá.

Điều đáng sợ của COPD là bệnh tiến triển âm thầm. Người bệnh có thể bắt đầu bằng những triệu chứng rất dễ bỏ qua như ho, khạc đờm hoặc hụt hơi khi vận động. Khi chức năng phổi suy giảm rõ rệt, khả năng hồi phục đã bị hạn chế đáng kể.

Vì vậy, với người hút thuốc lâu năm, những thay đổi tưởng nhỏ trong khả năng hô hấp có thể là tín hiệu cần được quan tâm, thay vì chờ đến khi khó thở nghiêm trọng mới đi khám.

Người mắc hen hút thuốc: bệnh dễ nặng hơn

Với người mắc hen, hút thuốc càng khiến tình trạng bệnh trở nên đáng lo ngại. Người bệnh hen có hút thuốc có thể phải đối mặt với tình trạng nhiều đờm hơn, hoạt động của hệ thống lông chuyển suy giảm, dễ mắc nhiễm trùng và dị ứng hơn.

Khói thuốc vì thế không chỉ là yếu tố nguy cơ gây tổn thương phổi mà còn có thể làm kiểm soát bệnh hen trở nên khó khăn hơn.

Đặc biệt, việc tiếp xúc với khói thuốc thụ động cũng cần được quan tâm, nhất là đối với trẻ em và người mắc bệnh hô hấp.

Từ ngày 15/5, việc tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng có thể bị phạt đến 30 triệu

SKĐS - Theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, từ ngày 15/5 tới đây, hành vi tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng dưới mọi hình thức sẽ bị phạt từ 20 triệu - 30 triệu; không đưa quy định cấm hút thuốc lá tại nơi làm việc vào quy chế nội bộ bị phạt 3 triệu...