Một nghiên cứu mới của các nhà khoa học Hàn Quốc cho rằng, bức tranh nổi tiếng này có thể tái hiện một cách sắp xếp thiên thể từng xuất hiện trên bầu trời miền nam nước Pháp, vào tháng 7/1889.
Bức tranh "Đêm đầy sao" của danh họa Vincent van Gogh. (Ảnh: Getty Images)
Nghiên cứu mở ra một góc nhìn mới về tác phẩm được Van Gogh sáng tác trong thời gian điều trị tại một bệnh viện tâm thần ở Saint-Rémy-de-Provence, Pháp. Thay vì hoàn toàn tạo ra bầu trời theo trí tưởng tượng, họa sĩ có thể đã dựa trên những quan sát thực tế rồi biến đổi chúng bằng phong cách hội họa đặc trưng của mình.
Những ngôi sao trong tranh hé lộ thời điểm quan sát
Bức tranh "Đêm đầy sao" hoàn thành năm 1889, khắc họa bầu trời trước bình minh với những ngôi sao lớn rực sáng, Mặt Trăng lưỡi liềm và các dải mây xanh trắng cuộn xoáy phía trên một ngôi làng nằm giữa những ngọn đồi. Một cây bách sẫm màu vươn cao ở tiền cảnh, tạo nên điểm nhấn nổi bật trong bố cục.
Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí Scientific Reports, các nhà khoa học thuộc công ty nghiên cứu khoa học vũ trụ SLLAB của Hàn Quốc và Đại học Kyung Hee tại Seoul đã tìm cách xác định thời điểm bầu trời trong tranh có thể tương ứng với bầu trời thực tế.
Đầu tiên, nhóm nghiên cứu sử dụng một bức vẽ khác của Van Gogh, được cho là mô tả phong cảnh liên quan đến Đêm đầy sao, để xác định địa hình mà họa sĩ quan sát. Từ đó, họ xác định khu vực đồi núi ở phía tây nam bệnh viện tâm thần gần Saint-Rémy-de-Provence, nơi Van Gogh đã lưu trú khoảng 1 năm.
Sau khi dựng mô hình bầu trời tại địa điểm này, các nhà nghiên cứu nhận thấy sự sắp xếp của các thiên thể vào những giờ đầu ngày 22/7/1889 có nhiều điểm tương đồng với bức tranh.
Trong mô phỏng, Mặt Trăng nằm ở phía trên bên phải, còn Sao Kim xuất hiện ở phía dưới bên trái. Giữa hai thiên thể là cụm sao Hyades, tập hợp hàng trăm ngôi sao thuộc chòm Kim Ngưu. Một số ngôi sao sáng nhất của cụm tạo thành hình chữ V có thể quan sát bằng mắt thường.
Cách bố trí này tương đối giống với những gì Van Gogh thể hiện: Mặt Trăng nằm ở góc trên bên phải, Sao Kim ở phía dưới và lệch sang trái, trong khi các ngôi sao còn lại tập trung xung quanh.
Các ngôi sao trong tranh không được thể hiện chính xác về kích thước, hướng hay khoảng cách như trên bầu trời thực. Vì vậy, nhóm nghiên cứu không so sánh từng vị trí một cách máy móc mà sử dụng phương pháp phân tích hình dạng Procrustes.
Phương pháp thống kê này loại bỏ khác biệt về vị trí, kích thước và góc xoay, sau đó so sánh hình dạng tổng thể của các nhóm điểm. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể đối chiếu bố cục của năm ngôi sao trung tâm trong tranh với cách sắp xếp của cụm Hyades vào thời điểm được mô phỏng.
Elijah Jeong-hyun Kim, tác giả chính của nghiên cứu, nhà thiên văn học, kỹ sư và Giám đốc điều hành SLLAB, cho biết vị trí tương đối của các ngôi sao trong tranh vẫn giữ được cấu trúc tổng thể của cụm Hyades.
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này gợi ý rằng Van Gogh không nhất thiết đã sáng tạo ra một bầu trời hoàn toàn hư cấu. Ông có thể đã quan sát một bố cục thiên thể có thật, sau đó phóng đại và biến đổi nó để phục vụ ý đồ nghệ thuật.
Các nhà khoa học cũng áp dụng phương pháp tương tự để so sánh bức "Quán cà phê đêm", được Van Gogh vẽ năm 1888, với mô hình các ngôi sao thuộc Tam giác mùa hè.
Vì sao thời điểm sáng tác vẫn còn gây tranh luận?
Một trong những vấn đề lớn nhất của nghiên cứu là thời điểm Van Gogh vẽ "Đêm đầy sao".
Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại ở New York, nơi lưu giữ tác phẩm, xác định bức tranh được sáng tác vào giữa tháng 6/1889. Mốc thời gian này phù hợp với một bức thư Van Gogh gửi cho em trai Theo vào khoảng ngày 18/6. Trong thư, ông đề cập đến một bức tranh phong cảnh với những cây ô liu và một bản phác thảo mới về bầu trời đầy sao.
Tuy nhiên, mô phỏng thiên văn cho thấy thời điểm giữa tháng 6 không phù hợp với một số chi tiết trong tranh. Vào khoảng ngày 18-19/6, Mặt Trăng gần tròn, trong khi Van Gogh lại vẽ một vầng trăng lưỡi liềm khuyết. Ngoài ra, thời điểm gần hạ chí cũng không thuận lợi để quan sát cụm Hyades nổi bật trên bầu trời trước bình minh như trong bức tranh.
Ngược lại, vào khoảng ngày 22/7, cụm Hyades có thể mọc ở phía đông cùng Sao Kim, còn hình dạng Mặt Trăng phù hợp hơn với hình ảnh Van Gogh thể hiện.
Một nghiên cứu trước đó về quá trình tạo hình bức tranh cũng phát hiện những khoảng trống dành cho các ngôi sao trên nền trời xanh. Các khoảng trống này được tô màu sau khi phần nền đã hoàn thành, gợi ý rằng bố cục các ngôi sao có thể đã được tính toán từ trước, thay vì xuất hiện hoàn toàn ngẫu hứng.
Thời điểm sáng tác còn liên quan đến những ghi chép về sức khỏe của Van Gogh. Từ lâu, các nhà nghiên cứu cho rằng ông trải qua một cơn động kinh vào giữa tháng 7/1889 và có thể không đủ sức làm việc trong những tuần tiếp theo.
Nhóm nghiên cứu mới đã xem xét lại thư từ gốc bằng tiếng Pháp và tiếng Hà Lan, cùng các ghi chép thời tiết đương thời. Họ cho rằng cơn bệnh có thể đã xảy ra vào cuối tháng 7 và chỉ kéo dài 1 hoặc 2 ngày. Nếu giả thuyết này đúng, Van Gogh vẫn có thể đã quan sát bầu trời vào khoảng thời gian mà mô hình thiên văn chỉ ra.
Yongxiang Huang, phó giáo sư tại Trung tâm Khí tượng Biển và Biến đổi Khí hậu thuộc Đại học Hạ Môn, Trung Quốc, đánh giá nghiên cứu đã kết hợp mô hình thiên văn, dữ liệu khí tượng lịch sử và thư từ để đưa ra một giả thuyết đáng chú ý về thời điểm quan sát.
Dù vậy, ông cảnh báo rằng việc xác định chính xác ngày tháng từ những thiên thể được thể hiện trong tranh vẫn còn nhiều hạn chế. Van Gogh là một họa sĩ theo trường phái Hậu Ấn tượng, không phải một thiết bị ghi hình quang học. Ông có thể thay đổi vị trí, kích thước và hình dạng của các thiên thể để tạo hiệu ứng thị giác hoặc truyền tải cảm xúc.
Huang từng nghiên cứu những đường xoáy trong "Đêm đầy sao" và nhận thấy chúng có nét tương đồng với quy luật toán học mô tả sự hỗn loạn trong chuyển động của chất lỏng, được gọi là lý thuyết nhiễu loạn Kolmogorov. Theo ông, điều đó có thể phản ánh khả năng quan sát trực quan các dòng chảy phức tạp của Van Gogh. Dẫu vậy, sự tương đồng về hình dạng không đồng nghĩa với việc bức tranh tái hiện chính xác các quy luật vật lý.
