Như SK&ĐS đã thông tin trong Bài 1, trước thềm mùa tuyển sinh 2026, vấn đề học phí đại học lại trở thành mối quan tâm, lo lắng của phụ huynh khi nhiều cơ sở đào tạo công bố mức thu mới tăng mạnh. Vậy đâu là căn cứ pháp lý của những con số này và cơ chế nào để kiểm soát quyền tự chủ của các nhà trường?
Việc minh bạch hóa học phí và các điều kiện đảm bảo chất lượng là "hàng rào" bảo vệ quyền lợi chính đáng cho học sinh lớp 12 trước ngưỡng cửa tự chủ đại học. Ảnh minh hoạ.
Căn cứ nào để xác định mức trần học phí?
Căn cứ theo các quy định hiện hành cập nhật đến đầu năm 2026, mức trần học phí phân hóa rõ rệt dựa trên mức độ tự chủ của từng đơn vị. Các trường chưa tự chủ tài chính phải tuân thủ nghiêm ngặt mức trần do Nhà nước quy định theo từng khối ngành.
Đối với đơn vị tự chủ chi thường xuyên, mức thu tối đa được phép bằng 2 lần mức trần, và lên tới 2,5 lần đối với trường tự chủ hoàn toàn cả chi thường xuyên lẫn chi đầu tư. Đặc biệt, các chương trình đạt kiểm định chất lượng chính là chìa khóa để nhà trường tự xác định mức phí tương xứng với cam kết đào tạo mà không bị gò bó bởi khung trần chung, nhằm đảm bảo nguồn lực cho các ngành đặc thù đòi hỏi đầu tư lớn.
Mức trần học phí đối với các trường chưa tự chủ:
| Khối ngành đào tạo | Mức trần quy định (Đồng/tháng) | Mức tối đa nếu trường tự chủ (x 2,5 lần) |
| Y dược | 3.110.000 | 7.775.000 |
| Sức khỏe khác | 2.360.000 | 5.900.000 |
| Kỹ thuật, Công nghệ | 1.850.000 | 4.625.000 |
| Kinh tế, Luật, KHXH | 1.590.000 | 3.975.000 |
| Nông, lâm, thủy sản | 1.350.000 | 3.375.000 |
Trao đổi về vấn đề này trên các diễn đàn giáo dục, PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam từng nhiều lần khẳng định, việc các trường tự chủ được xác định mức học phí theo định mức kinh tế kỹ thuật là phù hợp xu thế, nhưng cơ chế giám sát phải đi trước một bước.
Ông nhấn mạnh không thể để tình trạng trường tự xây dựng định mức rồi tự phê duyệt mà thiếu sự thẩm định của bên thứ ba khách quan, bởi nếu không minh bạch được các khoản chi phí cấu thành nên học phí, người học sẽ khó lòng chấp nhận dù mức tăng đó có đúng lộ trình hay không. Để đảm bảo tính công bằng, phụ huynh cần giám sát chặt chẽ quy định các trường phải trích tối thiểu 8% đối với trường công và 5% đối với trường tư từ học phí để lập quỹ học bổng khuyến khích học tập, đây chính là phao cứu sinh thực tế nhất cho sinh viên khi học phí điều chỉnh.
Minh bạch tài chính và "phao cứu sinh" từ quỹ học bổng
Để học phí không trở thành gánh nặng quá sức, vấn đề cốt lõi nằm ở việc thực thi nghiêm túc các quy định về minh bạch hóa tài chính. Theo Quy chế thực hiện công khai đối với cơ sở giáo dục (Thông tư 09/2024/TT-BGDĐT), các trường đại học bắt buộc phải công khai chi tiết các điều kiện đảm bảo chất lượng và mức thu học phí toàn khóa học. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là "hàng rào" bảo vệ quyền lợi của người học.
Ghi nhận thực tế từ phía người học, em Trần Tùng Lâm, sinh viên năm nhất tại một trường đại học ở Hà Nội bày tỏ: "Học phí tăng theo lộ trình là điều chúng em phải chấp nhận để đổi lấy điều kiện học tập tốt hơn. Tuy nhiên, chúng em mong muốn các quỹ học bổng khuyến khích cần được xét duyệt và trao đến tay sinh viên một cách minh bạch, công bằng, đồng thời mở rộng đối tượng thụ hưởng hơn".
Sự mong mỏi này hoàn toàn chính đáng, bởi với những sinh viên đến từ các địa phương còn khó khăn, việc học phí điều chỉnh tăng thêm dù chỉ vài triệu đồng mỗi học kỳ đôi khi lại là rào cản khiến họ phải cân nhắc việc dừng bước. Tự chủ đại học là xu thế tất yếu nhưng phải luôn giữ vững định hướng nhân văn, bảo đảm quyền tiếp cận tri thức cho mọi tầng lớp nhân dân, tránh để giáo dục rơi vào tình trạng thương mại hóa quá đà, làm mất đi ý nghĩa cao quý của sự nghiệp trồng người.
Danh mục đối tượng được miễn, giảm học phí đại học
Nhằm đảm bảo an sinh giáo dục trong lộ trình tự chủ, Nhà nước áp dụng chính sách hỗ trợ học phí cho các đối tượng đặc thù theo Nghị định 81/2021/NĐ-CP, cụ thể như sau:
Đối tượng được miễn 100% học phí:
Nhóm chính sách: Sinh viên khuyết tật; Sinh viên mồ côi cả cha lẫn mẹ; Sinh viên là người dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo; Sinh viên là người dân tộc thiểu số rất ít người (Cống, Mảng, Pu Péo, Si La, Rơ Măm, Brâu, Ơ Đu, Lô Lô, Gơ Ma, Ngái, Chứt, Lự, Pà Thẻn, Bố Y, La Ha, Phù Lá).
Nhóm ngành đặc thù: Sinh viên theo học các ngành Sư phạm (theo Nghị định 116/2020/NĐ-CP); Sinh viên học các ngành Lao, Phong, Tâm thần, Giám định pháp y, Pháp y tâm thần và Giải phẫu bệnh tại các cơ sở đào tạo nhân lực y tế công lập theo chỉ tiêu đặt hàng của Nhà nước.
Đối tượng được giảm 70% học phí:
Nhóm ngành nghệ thuật: Sinh viên học các ngành nghệ thuật truyền thống và đặc thù (Nhạc cụ truyền thống, Ca trù, Quan họ, Chèo, Tuồng, Cải lương, Múa, Xiếc...).
Nhóm ngành độc hại, nguy hiểm: Sinh viên học các nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm theo danh mục do Bộ Nội vụ quy định (kế thừa các danh mục từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trước đây).
Đặc biệt đối với khối ngành Y: Sinh viên học các ngành chuyên môn y tế đặc thù tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập.
Đối tượng được giảm 50% học phí: Sinh viên là con cán bộ, công chức, viên chức, công nhân mà cha hoặc mẹ bị tai nạn lao động hoặc mắc bệnh nghề nghiệp đang được hưởng trợ cấp thường xuyên.
Chính sách hỗ trợ chi phí học tập: Ngoài miễn/giảm học phí, sinh viên là người dân tộc thiểu số rất ít người hoặc thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo được hỗ trợ chi phí học tập bằng 60% mức lương cơ sở/tháng.
