Những ngày qua, dư luận đã bức xúc trước việc đoàn làm phim "Thái sư Trần Thủ Độ" nghiễm nhiên di dời toàn bộ long vị, bàn thờ của vua Minh Mạng, Hoàng hậu cùng dòng tộc tại chánh điện lăng Minh Mạng để làm bối cảnh quay phim khiến gần 250 con cháu hậu duệ của vua Minh Mạng và các vua nhà Nguyễn về dâng hương tá hỏa khi không thấy bàn thờ, long vị của vua ở đâu. Ý kiến của một số quan chức địa phương về sự việc này đã bộc lộ những quan niệm tùy tiện và ấu trĩ về quản lý di sản văn hóa.
 Cảnh trong phím Thái sư Trần Thủ Độ |
Ngang nhiên xâm hại di tích lịch sử văn hóa
Một số hình ảnh về các cảnh quay của các phim Lý Công Uẩn - đường tới thành Thăng Long của công ty Trường Thành và Thái sư Trần Thủ Độ của Hãng phim truyện I thực hiện tại trường quay Trung Quốc đã khiến công luận lo lắng về màu sắc Trung Hoa trong bối cảnh, phục trang. Dù biện hộ thế nào thì việc để các bậc vua chúa Việt Nam hiện ra trên phim như những võ tướng trong các phim lịch sử Tàu cũng là điều không thể chấp nhận được, nhất là với các bộ phim phục vụ cho Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Chính vì thế, việc tổ chức các cảnh quay phim lịch sử trong các bối cảnh cung đình Việt Nam dễ được xã hội ủng hộ, giúp đỡ vì nó sẽ tạo điều kiện cho các nghệ sĩ tái hiện các triều đại định đô ở Thăng Long một cách chân thực và gần gũi, với những hình ảnh mang đậm hồn Việt, văn hóa Việt. Tuy nhiên, cách sử dụng di tích lịch sử văn hóa làm bối cảnh quay phim như đoàn phim Thái sư Trần Thủ Độ đã làm lại khiến xã hội phẫn nộ. Ông Nguyễn Phước Vĩnh Tùng, hậu duệ đời thứ 5 vua Minh Mạng, cho rằng việc dẹp bàn thờ vua Minh Mạng để biến thành buồng ngủ của vua Lý là một sự xúc phạm nghiêm trọng. Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Đắc Xuân thẳng thắn: "Đúng là một sự xúc phạm lên lăng tẩm, di tích cũng như văn hóa, hơn nữa đây là nơi thờ vua, rất tôn nghiêm. Đóng phim cho dù thực hiện mục đích nào cũng không được xúc phạm lên văn hóa thiêng liêng ở đất vua - đất thần kinh xứ Huế như vậy được".
Những ý kiến trên không hề quá lời, vì từ cuối tháng 3 đến nay toàn bộ chính điện thờ vua Minh Mạng và hoàng tộc đã bị xáo trộn tùy tiện để biến thành một không gian hoàn toàn khác, đồ đạc của đoàn phim bày la liệt khắp khuôn viên khiến các du khách mua vé vào thăm lăng phải chưng hửng và bực bội vì không còn được thấy lăng như các hình ảnh Việt Nam từng quảng bá. Theo quy định, người vào thăm di tích không được quay phim chụp ảnh, nhưng các du khách lại tận mắt thấy đoàn phim ngang nhiên chụp ảnh, quay phim một cách công khai.
Hai chục năm trước đây, NSND, đạo diễn Hải Ninh đã sử dụng các di tích lịch sử văn hóa ở cố đô Huế làm bối cảnh cho phim Đêm hội Long Trì, nhưng không gây ra phản ứng gì, vì đoàn phim này không có những hành vi xâm hại di tích như đoàn phim Thái sư Trần Thủ Độ.
Những quan niệm tùy tiện và ấu trĩ
Khi bị báo chí chất vấn, các cơ quan quản lý văn hóa ở địa phương, những người cấp phép cho đoàn phim sử dụng lăng Minh Mạng làm bối cảnh quay phim vẫn cho rằng việc đó là hợp pháp vì Thái sư Trần Thủ Độ là phim của Nhà nước đặt hàng, đã được cấp phép. Việc đoàn làm phim thực hiện tại lăng Minh Mạng và có di dời hiện vật như vậy nhưng họ sẽ trả lại nguyên trạng như ban đầu. Nếu quay ở lăng khác cũng làm như vậy thôi". Đây là một quan niệm hết sức sai lầm, vô tình hay cố ý phớt lờ Luật Di sản, đánh đồng giấy phép sản xuất phim và đơn đặt hàng với việc cho phép xâm hại di tích lịch sử văn hóa để làm phim bằng mọi giá.
Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Đắc Xuân đã phản ứng thẳng thắn với quan niệm này: "Phim lịch sử cũng cần thực hiện cảnh quay đúng chỗ, đúng lúc và phù hợp với văn hóa (...) Cho dù có được cấp giấy phép đi nữa thì ai dám dịch chuyển nơi thờ tự của một ông vua? Ai cấp giấy phép cho đoàn làm phim này thì phải chịu trách nhiệm. Chúng tôi sẵn sàng đối chất, tranh luận đến cùng cho dù là cấp, cơ quan nào đã cấp giấy phép mà không hiểu rõ văn hóa, tâm linh ở Huế (...). Hiện tại, mọi trả lời của chính quyền địa phương chỉ là để đối phó với một tai nạn do cố ý đã xảy ra. Những người làm phim không chỉ tuân theo pháp luật mà cần phải biết tòa án lương tâm, sự hiểu biết văn hóa đất nước nói chung và của mỗi địa phương nói riêng". Ông cũng cho rằng đoàn phim đã "ngang nhiên xúc phạm di tích, lăng tẩm", đó không phải là thái độ của những người làm văn hóa.
 Biến nơi thờ vua Minh Mạng thành trường quay. |
Có ý kiến cho rằng có thể những người cho phép đoàn làm phim Thái sư Trần Thủ Độ cải tạo lăng Minh Mạng thành bối cảnh quay phim không ngô nghê và ấu trĩ đến mức như họ đã thể hiện ra trong các phát biểu trên, mà thực ra họ đã thương mại hóa di tích một cách quá đà. Bộ phim Thái sư Trần Thủ Độ là phim Nhà nước đặt hàng với kinh phí lên tới 53 tỷ đồng, trong đó có những khoản tiền tỷ chi phí cho việc dựng cảnh và thuê mướn bối cảnh quay phim. Phải chăng việc xáo trộn ban thờ, long vị và các di vật khác theo ý đoàn phim là một việc đã được thỏa thuận rõ trước khi đoàn phim vào quay? Nếu đúng vậy thì người thuê di tích, trả giá cho việc xâm hại di tích để được việc của mình và người cho thuê di tích theo cách này lại càng đáng trách vì họ vừa phớt lờ Luật Di sản vừa bất chấp các nguyên tắc văn hóa khi ứng xử với di sản lịch sử văn hóa cha ông để lại theo cung cách thương mại hóa, gây bất bình, phẫn nộ trong xã hội.
Dù nhân danh công việc gì, quan trọng đến đâu cũng không thể cho thuê di tích theo cách cho thuê một ngôi nhà trọ, để cho người thuê toàn quyền muốn kê dọn đồ đạc theo ý mình thế nào cũng được. Những người quản lý lăng Minh Mạng và đoàn phim Thái sư Trần Thủ Độ quả đã không lường hết vấn đề chăng?
Huy Anh