Ngày Tết có nhiều thức ăn ngon và cũng là lúc mỗi người có nhiều thời gian để thưởng thức. Chính vì vậy mà vị giác được "lên ngôi" nhưng cũng thật đáng tiếc cho những ai không nhận biết được hương vị của các món ăn do vị giác "có vấn đề". Vậy vấn đề đó ở đâu và cách phòng tránh như thế nào để loại bỏ nguyên nhân gây chán ăn, ảnh hưởng đến chất lượng bữa ăn và hưởng thú ăn Tết trọn vẹn?
Vai trò của vị giác với thực phẩm là gì?
Vị giác (cảm nhận vị ngọt, mặn, đắng, chua), khứu giác (cảm nhận mùi), thị giác (nhìn thấy món ăn) là ba giác quan quan trọng nhất để tạo cho con người một bữa ăn ngon. Nếu mất một trong ba giác quan này, người ăn cảm thấy không ngon miệng thậm chí chán ăn do các giác quan này phối hợp với nhau khởi đầu quá trình tiêu hóa bằng cách kích thích các tuyến nước bọt và dịch vị tăng tiết phục vụ nhu cầu bữa ăn. Ở trẻ nhỏ, các bác sĩ dinh dưỡng có dùng từ "tô màu bát bột" cho những trẻ chuyển sang chế độ ăn dặm. Bát bột được tô màu này bên cạnh việc bổ sung các chất dinh dưỡng cần cho nhu cầu phát triển còn có tác dụng kích thích trẻ ăn ngon miệng bằng thị giác. Khi có những bất thường ở vị giác (rối loạn vị giác) thường gây ra biểu hiện chán ăn, ăn không ngon...
Rối loạn vị giác là một thay đổi giác quan thường gặp. Rối loạn vị giác gặp ở các mức độ khác nhau cũng như các vị trí khác nhau trên lưỡi. Có thể gặp rối loạn vị giác hoàn toàn. Trên bệnh nhân thường gặp là tăng ngưỡng vị giác và như vậy chức năng nếm hay cảm nhận vị giác giảm đi nhưng hiếm gặp giảm ngưỡng vị giác (cảm nhận vị giác tăng lên).
Đôi khi gặp lẫn lộn bốn vị giác chính (ngọt, mặn, chua, đắng) làm mất phân biệt vị giác.
Rối loạn vị giác nào hay gặp nhất?
Các rối loạn vị giác hay gặp là giảm vị giác do ngưỡng vị giác tăng gặp ở những bệnh nhân đang điều trị bằng quang tuyến hoặc giảm vị giác tuổi già; Tăng vị giác hay gặp khi bệnh nhân bị viêm thần kinh lưỡi họng, nấm họng; Mất vị giác toàn phần là một trong những triệu chứng xuất hiện khi có tổn thương thừng nhĩ, hay do tổn thương nhiễm độc; Loạn vị giác được đặt ra khi cảm nhận vị giác của bệnh nhân bị lẫn lộn, thay đổi với bốn vị chính thường gặp sau nhiễm độc do virut hoặc cảm giác khó chịu (cả với vị ngọt), thường gặp trong xơ cứng mảng; Ảo vị là hiện tượng cảm nhận vị giác không thật, không đúng với thực chất của vị, luôn có cảm giác với một vị - thường gặp do nhiễm độc, bệnh tâm thần, tổn thương hệ thần kinh trung ương.
Vì sao có rối loạn vị giác?
Có rất nhiều nguyên nhân gây rối loạn vị giác như:
Nguyên nhân bẩm sinh - di truyền khi trẻ không có mầm vị giác. Ngay sau đẻ trẻ đã có biểu hiện chán ăn sớm. Khám thấy lưỡi trẻ nhẵn thín, không thấy các gai vị giác nổi lên ở đáy lưỡi. Những trẻ này thường kèm theo suy dinh dưỡng do khả năng hấp thu của trẻ cũng kém hơn những trẻ khác.
Tổn thương tại chỗ vị trí của vị giác (lưỡi) như thoái hoá niêm mạc miệng - họng, viêm lưỡi, viêm miệng - họng, tưa miệng - họng. Ở những bệnh nhân viêm họng mạn tính, lưỡi trở nên trắng, dày hoặc được bao phủ bởi một lớp xanh trông giống rêu, cổ họng hay bị nghẹn, dịch dạ dày bị đẩy ngược lên... nên đầu cảm nhận của dây thần kinh vị giác bị bao phủ nên làm cho bệnh nhân cũng ăn không thấy ngon, luôn cảm giác đắng miệng, đầy bụng.
Nhiễm độc ngoại lai (tổn thương đầu tận cảm giác) gây ra do rượu, thuốc lá, do hoá chất, do cây cỏ, lá độc, ngộ độc các chế phẩm có As, disulfua C-CO, CO2 (kèm mất ngủ).
Tổn thương thần kinh ngoại vi như liệt VII ngoại biên (dây thừng nhĩ), viêm thần kinh lưỡi, lưỡi - họng.
Tổn thương trung tâm thần kinh trong trường hợp có khối u nền sọ chèn ép các dây IX, X, chấn thương sọ não, liệt tủy tiến triển, xơ cứng mảng.
Rối loạn nội tiết: đái tháo đường, thiểu năng tuyến giáp, suy tuyến thượng thận...
Các tổn thương khác: điều trị quang tuyến, tia xạ, thiếu vi lượng đồng căn: kẽm, đồng, thiếu vitamin B1, B2.
Rối loạn vị giác cũng bị ảnh hưởng trong những trường hợp có rối loạn khứu giác như mất ngửi trong viêm mũi xoang, các khối u mũi xoang, chấn thương tầng ngửi của mũi...
Có khắc phục được rối loạn vị giác không?
Điều trị rối loạn vị giác chỉ thực hiện được ở một số nguyên nhân như nhiễm độc sau virut, do viêm, do nấm họng... bằng các thuốc kháng sinh, chống nấm, chống viêm, các vitamin nhóm B, an thần... Tuy nhiên phải điều trị sớm ngay sau khi xuất hiện triệu chứng. Dự phòng rối loạn vị giác bằng điều trị sớm các viêm nhiễm tại họng và khoang miệng. Giữ vệ sinh vùng họng sạch sẽ sau mỗi bữa ăn đặc biệt là cho trẻ.
ThS. Phạm Bích Đào