Hà Nội

Về miền “vương quả”

09-01-2009 12:10 PM | Thời sự

Ở huyện Đông Giang (Quảng Nam) có ngôi làng mà hàng chục năm qua đồng bào sống được đều nhờ một thứ trái cây vốn được mệnh danh là "Nam Trân",

Ở huyện Đông Giang (Quảng Nam) có ngôi làng mà hàng chục năm qua đồng bào sống được đều nhờ một thứ trái cây vốn được mệnh danh là "Nam Trân", thường dùng làm lễ tiến vua ngày xưa - trái loòng boong. Cùng với nhiều cảnh vật và thổ sản khác của vùng đất Quảng Nam được khắc chạm trên Cửu Đỉnh đặt trước Thế Miếu, trái loòng boong được vua Minh Mạng cho chạm trên Nhân Đỉnh.

Con đường mòn đầy bùn đất sình lầy chạy dài theo sườn núi từ Ái Nghĩa, Đại Lộc đến xã Cà Dâng, huyện Đông Giang vẻn vẹn 19km, nhưng phải mất hơn 3 tiếng đồng hồ, chúng tôi mới đến nơi. Ngôi làng Mèn (hay làng "sóc" - theo cách gọi của người dân nơi đây) nằm yên bình giữa một bên là dãy núi Bôichưphiêng, Reron, Bun Chăng, bên kia có dòng Vu Gia bám nách thượng nguồn. Cứ như có hẹn trước, già làng Chà Díu đứng trước con hẻm nhỏ rẽ vào làng tròn mắt lạ lẫm, bởi đã lâu lắm rồi không có người lạ đến thăm. Sau hồi trống đón khách theo tục lệ, trưởng thôn A Lăng Tùng cùng già làng Díu bước mời chúng tôi lên căn nhà Gươl đốt lửa, đãi rượu cần. Đây là ngôi làng vẻn vẹn có 34 hộ dân, 189 nhân khẩu, đồng bào chủ yếu làm rẫy, nuôi gia súc, gia cầm, nhưng nhiều năm qua, bệnh tật phát sinh liên miên, đàn gia súc, gia cầm nay chỉ còn hơn 200 con, gồm heo, bò, gà, vịt. Theo trưởng thôn Tùng, sở dĩ dân làng có cái ăn, cái mặc, đều nhờ cả vào thu nhập từ trái loòng boong. Thứ trái cây hàng năm chỉ đậu trái nhiều vào 3 tháng 9, 10 và 11 dương lịch. Chừ đang là mùa thu hoạch nên đồng bào tranh thủ hái trái đem bán. Không thống kê được chính xác tổng số gốc cây làng có nhưng trưởng thôn Tùng ước tính mỗi hộ gia đình đang quản lý khoảng 20-30 gốc, một vụ thu hái từ 2 - 2,5 tấn trái, bán được 10-12 triệu đồng. Số tiền này sẽ bao trọn cuộc sống mỗi hộ cũng như lo việc học hành của con cháu cho đến mùa loòng boong kết trái năm sau. Già làng Díu bảo, sở dĩ có cái tên là làng "sóc" là vì muôn đời nay người trong làng từ thiếu niên đến phụ nữ, thanh niên ai cũng leo cây loòng boong hái trái nhanh như con sóc rừng. Minh chứng cho điều này, sau tiệc rượu cần kết thúc khi mặt trời đứng bóng, Alăng Díu, 53 tuổi, người tự xưng là "vua sóc" của làng cõng gùi dắt chúng tôi vượt núi Bun Chăng đến cánh rừng bạt ngàn cây loòng boong. Alăng Díu vọt thẳng lên ngọn thân cây dễ đến 2 người ôm không xuể chỉ sau vài cái nháy mắt, tay thoăn thoắt thu hái những chùm loòng boong chín vàng. Hái xong cành này, Alăng Díu lại oằn mình đánh đu sang cành khác như những diễn viên xiếc dưới xuôi. Cứ thế, hơn 1 tiếng đồng hồ giữa rừng cây, Alăng Díu cõng gùi "bay" từ cây này sang cây khác thu hoạch trái ngon. ALăng Díu khoe với chúng tôi rằng, nhà anh được xếp vào nhóm nhiều gốc loòng boong nhất, khoảng 50-60 gốc. Bình thường anh hay cõng từ 5-7 gùi vào rừng hái trái, có khi 3-4 ngày mới về. Nhờ gốc loòng bong mà mới đây anh sắm được cho cô con gái Alăng Linh được chiếc xe máy đi dạy học ở trường tiểu học trên huyện. Chuyện của Đhuâr không khác, nhờ có 20 gốc loòng boong mà gần 10 năm nay gia đình khá lên hẳn. "Năm lên 10 tuổi, học hết lớp 3, tưởng đứa con nhỏ của mình phải chia tay thầy cô, bạn bè vì gia cảnh khó khăn, nhưng may nhờ được mùa loòng boong, nó lại tiếp tục được đến trường học cái chữ. Nay cháu cũng gần tốt nghiệp cấp 2 rồi. Nếu năm nào cũng được mùa, có thể tôi sẽ cho cháu theo học cái nghề gì đó trên huyện để sau này đỡ khổ" - Đhuâr mừng nói. Trưởng thôn Tùng kể: Thông thường vào mùa thu hoạch, thanh niên nam nữ trong làng sắm gùi lên rừng hái trái từ sáng tới khuya mới về. Sáng hôm sau cõng trái lội bộ ra đường mòn bán cho tiểu thương từ xuôi lên thu mua. Giá cả ở đồng bằng bán thế nào người dân không được tiết lộ, mà chỉ nghe họ bảo tiền xăng dầu đắt đỏ, hao tốn lắm khi lên núi nên chỉ thu mua với giá từ 3.000-4.000 đồng/1kg (tùy theo trái ngon hay dở). Người dân đành ưng chịu mức giá người xuôi đưa ra, bán lấy tiền lo sách bút nuôi con ăn học.

 Alăng Díu hái loòng boong trên ngọn cây cao.
Loòng boong bây giờ không còn như trong câu ca thuở trước "Đói lòng ăn trái loòng boong" nữa. Giá loòng boong trên thị trường mỗi năm một tăng, trở thành một thứ quà "ăn chơi" và được xem là "di sản ẩm thực" của xứ Quảng. Loòng boong có nhiều tên gọi khác nhau như bòn bon, phụng quân, nam trân... Tương truyền rằng: Chúa Định Vương bị tướng Trịnh là Hoàng Ngũ Phúc đánh chiếm Phú Xuân vào tháng giêng năm Ất Dậu, đã bỏ chạy vào đất Quảng Nam rồi đặt con là Hoàng Tôn Vương làm thế tử, xưng là Đông Cung để trấn giữ đất Quảng Nam, sau khi bị quân Tây Sơn đánh bại phải lánh vào rừng. Giữa lúc đói mệt thì gặp được rừng cây loòng boong, bèn hái lấy trái, dùng móng tay bấm thử trước khi ăn. Thấy trái thơm ngọt lạ lùng và nhờ đó đã cứu được cơn đói, chúa bèn đặt tên cho trái là "nam trân", có nghĩa là món ăn quý ở phương Nam. Mãi cho đến ngày nay, trái loòng boong vẫn còn mang dấu bấm móng tay rất rõ ràng... Lại cũng có một truyền thuyết khác về trái loòng boong, rằng lúc công tử Nguyễn Phúc Ánh chạy theo chúa Nguyễn Phúc Thuần vào Quảng Nam, không may bị quân Tây Sơn phát hiện, phải trốn lên thượng nguồn Ô Gia. Nhiều ngày lẩn trốn, lương thực cạn, may thay giữa lúc đó gặp ở rừng có loại trái cây rất ngon ngọt, làm dịu cơn khát và đỡ đói. Về sau, khi lên ngôi vua lấy niên hiệu Gia Long, Nguyễn Phúc Ánh ban cho loại trái cây rừng đã từng cứu ông và quân sĩ là nam trân (trái quý ở phương Nam). Còn theo chính sử triều Nguyễn, nam trân được tiến vua để giỗ Tết ở Hưng miếu: "Sách đã viết về loại quả này như sau: "Vệ hạt Quảng Nam thường năm đến tháng 9 dự tính việc hái trái lòn bon chia làm hai kỳ (...) đúng ngày đến kinh nộp để dâng mừng giỗ ở Hưng miếu". Triều Minh Mạng, năm 1830, quy định khá rõ ràng là mỗi kỳ trái chín phải tiến cống 6 giỏ. Dưới thời nhà Nguyễn, mỗi triều vua đều có chỉ dụ của đương kim Hoàng đế về lệ này. Triều đình nhà Nguyễn lúc bấy giờ đã có quy chế riêng đối với các khu rừng loòng boong. Theo đó, nhà Nguyễn đã đặt chức sắc địa phương gọi là Quản nam trân để canh giữ vườn cây trái thiên nhiên này và có quyền huy động dân binh 3 xã Tân Đợi, Hội Khách, Hữu Trinh (thuộc địa bàn phía tây huyện Đại Lộc ngày nay) canh giữ vườn.

 Xe của tiểu thương dưới xuôi lên Mèn thu mua loòng boong.
Loòng boong xứ Quảng thấm đẫm những truyền thuyết và vinh dự làm loài cây trái một thuở "dâng Vua, tiến Chúa". Dẫu rằng loại trái này được vua đặt tên chữ là "nam trân", nhưng những người dân Quảng Nam vẫn sử dụng tên gọi ruột rà quen thuộc. Còn trưởng thôn Alăng Tùng thì lại kể một câu chuyện khác, giản dị hơn nhiều, về nguồn gốc của trái loòng boong. Rằng, xưa kia có một chàng trai nghèo Cơ Tu đến làng Mèn ở rể, phải lên rẫy trông lúa tránh chim ăn suốt 3 mùa để trả nợ nhà gái. Một lần nọ, trong lúc nhặt trái loòng boong rơi rụng ném xua chim, chàng rể bóc một trái nếm thử thì thấy có vị ngon, ngọt. Đang đói bụng chàng leo lên cây chén một bụng no nê. Xong 3 mùa rẫy trở về, chàng rể vẫn khỏe mạnh, đem câu chuyện ăn trái loòng boong kể cho ba mẹ vợ nghe và từ đó, người dân làng Mèn ăn theo chống đói mỗi khi lên rừng làm rẫy. Già làng Díu bảo rằng, người Mèn năm nào cũng cúng lễ mừng mùa. Đó là phong tục ai cũng phải làm theo - đi hái chùm quả loòng boong của những cây có niên đại cao nhất đặt dưới gốc cây hoặc trong hang đá, khi nào có sóc rừng đến ăn quả thì mọi người mới kéo nhau vào rừng hái trái. Ai làm trái, theo quan niệm sẽ gặp điềm dữ...

Nhờ có trái loòng boong mà cuộc sống của người Cơ Tu giữa dải đất Đông Trường Sơn này đang dần thay da đổi thịt. Chia tay họ, chúng tôi được thết đãi một bữa trái ngon ra trò và cho mang theo làm quà, nhưng có điều, chỉ là quà tượng trưng chứ không được mang nhiều quá, bởi với người Mèn, họ quan niệm đó là điều xui xẻo, cấm kỵ...

Bài và ảnh:Hà An


Bình luận
Xem thêm bình luận
Ý kiến của bạn