"Chia sẻ kinh nghiệm về việc trùng tu các phố cổ: Genova và Hà Nội" là tên cuộc hội thảo quốc tế vừa diễn ra tại Hà Nội dưới sự chủ trì của kiến trúc sư Giorgio Parodi, Chủ tịch Hội kiến trúc sư thành phố Genova (Italia) và tiến sĩ Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP. Hà Nội.
50 năm trước, tất cả người dân Ý đều chắc chắn rằng Genova (một thành phố cổ của Ý) sẽ bị đập bỏ. Thời đó, đập đi và xây mới đang trở thành một trào lưu mạnh mẽ. May mắn sao, điều này đã không xảy ra với Genova. Sau 20 năm nỗ lực bảo tồn, giờ đây Genova đã sống lại mạnh mẽ, sôi động trong cái vẻ bề ngoài cổ kính vốn có của nó. "Với những ngôi nhà cổ, cung điện cổ, bảo tàng cổ được trùng tu nguyên vẹn... quần thể di tích này đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 2006".
Theo phân tích của kiến trúc sư Giorgio Parodi, chìa khóa cho việc trùng tu thành công khu phố cổ Genova nằm ở hai thao tác: khảo sát phân loại và lên kế hoạch trùng tu thật chuẩn, đồng thời tích cực đi tìm sự ủng hộ từ phía người dân. Cụ thể sau khi phân loại, chính quyền của thành phố Genova chỉ chọn 48 công trình cổ có giá trị nhất để đưa vào danh sách đầu tư, trùng tu đặc biệt. Số còn lại tùy theo giá trị kiến trúc sẽ nhận được những biện pháp hỗ trợ khác nhau. Túc tắc trong 20 năm, phố cổ Genova dần chuyển mình. Các nhà máy, xí nghiệp trong thành phố đều được chuyển đi nơi khác, còn khu phố cổ trở thành một bảo tàng sống, nơi người dân vẫn có thể kiếm tiền bằng các nghề thủ công truyền thống, kinh doanh du lịch, mở quán bar...
 Phố cổ Hà Nội chằng chịt dây điện. |
Ông Parodi nhận xét: "Phố cổ tại Hà Nội và Genova có nhiều điểm chung cả về kiến trúc, lịch sử lẫn các vấn đề liên quan và hiện phố cổ Việt Nam đang đi đúng hướng trong quy trình bảo tồn với việc đầu tiên là tôn tạo các tuyến phố sau đó mới đến trùng tu các ngôi nhà...”. Ông kể: "Tháng trước, một tờ báo tại Italia đăng một phóng sự về phố cổ Hà Nội, kèm theo đó là một bức ảnh chụp Ô Quan Chưởng rất đẹp. Sang đây, nhìn tận mắt, tôi thấy mọi chuyện không được như vậy, vì người chụp đã xóa đi những đường dây điện, ống nước, cửa sổ... ngổn ngang trong đó”. Parodi chia sẻ thẳng thắn - Với những chuyện quá nhỏ như vậy, các bạn hoàn toàn có thể tiến hành mà không cần phải bàn thảo nhiều. Xóa bỏ được những đường dây điện chằng chịt, thành phố của các bạn cũng đã đẹp hơn rất nhiều rồi.
Điều dễ nhận thấy từ kinh nghiệm bảo tồn phố cổ Genova là: họ chỉ trùng tu tôn tạo hơn 40 ngôi nhà trong tổng số hàng trăm ngôi nhà cổ của toàn thành phố. Trong khi đó, Hà Nội hiện đưa ra tới 800 ngôi nhà có giá trị, 121 công trình tôn giáo, 30 công trình xếp hạng cấp quốc gia cần được bảo tồn. Chính vì sự lựa chọn quá nhiều và thiếu các tiêu chí để xác định cái gì là quý nhất nên Thủ đô của chúng ta cứ loay hoay, lúng túng mãi với bài toán bảo tồn.
Bài học lớn nhất mà Hà Nội nên học tập từ Genova, theo ông Đào Ngọc Nghiêm, là kinh nghiệm phát huy vai trò của cộng đồng dân cư. Kiến trúc sư Parodi đã nhấn mạnh tại hội thảo: chìa khóa cho sự thành công của Genova chính là sự ủng hộ tích cực của người dân. Phải làm cho người dân nhận thức được rằng việc bảo tồn này mang lại lợi ích cho họ thông qua phát triển du lịch. Ông Parodi chia sẻ: "Chúng tôi đã xây dựng và triển khai nhiều dự án để có thể giúp đỡ các thợ thủ công sống thoải mái bằng nghề truyền thống của mình trong phố cổ. Với Hà Nội, du khách quốc tế biết đến nhờ sự đặc sắc, đa dạng của 36 phố nghề. Ở mỗi tuyến phố, các bạn nên tập trung vào hỗ trợ phát triển một nghề thủ công đặc trưng, điều đó sẽ thu hút được du khách mỗi khi đến đây và tạo ra sự giao lưu buôn bán sầm uất”.
Nhưng mỗi cuộc hội thảo đều đưa ra một hay nhiều bài học có ích. Nếu chúng ta từ bỏ tâm lý "nghe cho biết" trước những góp ý của các chuyên gia quốc tế và quyết liệt chung tay thực hiện thì thực tế dù có khó khăn, phức tạp đến mấy ăt cũng sẽ tháo gỡ được!
Bảo Trân