Làn sóng văn học Trung Quốc ồ ạt tràn sang Việt Nam trong mấy năm vừa qua với những tác phẩm "hot", những "best seller" đã làm nên không ít "cơn bão" hút độc giả tại các nhà sách. Tuy nhiên, phần lớn những tác phẩm văn học Trung Quốc được chuyển ngữ và có mặt tại Việt Nam đều mang tính thương mại và thị trường, hiếm tác phẩm thực sự có giá trị văn chương.
Bùng nổ sách dịch Trung Quốc
Vào bất kỳ nhà sách lớn nhỏ nào trong cả nước, cũng dễ dàng nhận thấy tác phẩm văn học Trung Quốc chiếm con số đáng kể trên kệ. Theo thống kê từ các nhà xuất bản, sách văn học dịch Trung Quốc thời gian qua là mảng chiếm ưu thế lớn nhất, tới 50% tổng số sách văn học dịch trong cả nước. Nhiều nhà xuất bản có số lượng sách dịch Trung Quốc chiếm tới 2/3 số sách trong kế hoạch xuất bản.
 Những tác phẩm văn học dịch Trung Quốc từng gây sốt tại Việt Nam |
Bên cạnh các tác giả "lão làng" quen thuộc với độc giả Việt Nam lâu năm như Kim Dung, Quỳnh Dao, Mạc Ngôn, Giả Bình Ao... là rất nhiều cây bút trẻ mới nổi như Tào Đình, Quách Tiểu Lộ, Anchee Min, Vệ Tuệ, Cửu Đan... Trong số này, không ít tác giả tác phẩm đã tạo nên những cơn sốt trên con đường chinh phục khán giả Việt. Hết cơn sốt về "Đàn hương hình" đến cơn sốt "Báu vật của đời" rồi "Điên cuồng như Vệ Tuệ"...
Theo nhận định của các nhà văn, nhà phê bình, do nền tảng văn hóa và hoàn cảnh xã hội tương đối giống nhau nên những tác phẩm một khi đã là hàng "hot" của Trung Quốc thì rất dễ dàng trở thành điểm nóng tại Việt Nam sau khi chuyển ngữ. Đây cũng là lý do khiến các tác giả ăn khách tại Trung Quốc trở thành đối tượng săn lùng đắt giá của các nhà xuất bản Việt Nam. Nhiều cuốn sách best seller của Trung Quốc đã mang về cho các nhà xuất bản, nhà sách ở Việt Nam nguồn lợi nhuận khổng lồ. Đơn cử cuốn Báu vật của đời (Mạc Ngôn) trong ngày cao điểm một nhà sách bán được tới 300 cuốn, thu về 25,5 triệu đồng. Hay những cuốn như Điên cuồng như Vệ Tuệ, Anh hùng xạ điêu, Thiên long bát bộ, Tiếu ngạo giang hồ... nhà sách này cũng bán được khoảng 60 bộ/tháng với giá thành không hề rẻ (gần 350.000 đồng một bộ).
Công ty sách Bách Việt cho biết, tác phẩm văn học Trung Quốc chiếm khoảng 20% tổng số xuất bản phẩm của công ty này. Nếu tính đầu sách của tác giả thì con số này là 30%. Các ấn phẩm này thường có số lượng phát hành trung bình từ 3.000 - 5.000 bản, nhiều đầu sách số lượng bán ra lên tới trên dưới một vạn bản. Đây là con số không nhỏ trong tình hình văn hóa đọc bị lãng quên như hiện nay.
Không thấy bóng dáng tác giả, tác phẩm lớn
Trong sự bùng nổ của sách văn học dịch Trung Quốc, người ta dễ dàng nhận thấy đó là sự bùng nổ của một loại sản phẩm thương mại. Hầu hết những tác phẩm được mua bản quyền, chuyển ngữ và xuất bản ở Việt Nam thời gian qua đều là những tác phẩm văn học thị trường, giải trí mà biểu hiện của nó là trình độ nghệ thuật tầm tầm và nội dung na ná như nhau với khuynh hướng sex, chủ nghĩa hiện sinh trần tục, chủ nghĩa cá nhân, đời thường đang phát triển mạnh ở Trung Quốc.
Theo nhận xét của nhà văn Đỗ Chu, nhìn đi nhìn lại, chưa thấy một cuốn sách văn học đỉnh cao nào của Trung Quốc được các dịch giả chọn để chuyển ngữ. Đa số các cuốn sách được dịch đều là sách best seller hay các tác phẩm kiếm hiệp, thâm cung bí sử cũ dịch lại để đáp ứng nhu cầu đọc giải trí của số đông độc giả và vì mục đích thương mại. Nhà văn Đỗ Chu thẳng thắn gọi đó là "hàng chợ". "Hàng chợ" thì nhan nhản còn "hàng hiệu" chẳng thấy đâu. Đáng buồn hơn, nhiều tác giả không có vị trí văn học gì đáng kể ở Trung Quốc nhưng chỉ qua vài cuốn truyện giật gân, thấm đẫm sắc dục gây đình đám trong giới trẻ lại rất được các nhà xuất bản, các dịch giả Việt Nam chú ý. Các tác phẩm của họ nhanh chóng được dịch ra tiếng Việt và được quảng bá rùm beng. Còn các nhà văn lớn với các tác phẩm có giá trị văn chương cao lại chẳng được mấy ai quan tâm tới. Dòng sách văn học dịch Trung Quốc vì thế giống như một sản phẩm giải trí, một thứ thuốc ngủ chứ không phải là thuốc bổ nghệ thuật, càng không phải là thuốc tăng lực văn hóa đối với độc giả Việt Nam.
Mặc dù một số nhà xuất bản cũng có chủ trương phát triển dòng sách của tác giả "cao cấp" hơn để bảo đảm yếu tố mới mẻ về đề tài và cách thể hiện. Song vấn đề kinh tế và lợi nhuận vẫn là một trong những rào cản khiến họ không thể bỏ qua. Ngoài việc mua bản quyền các tác phẩm văn học chính thống của các tác giả cao cấp thường không dễ, giá lại rất cao thì việc mong chờ có nhiều độc giả thích thú với các tác phẩm văn chương đích thực là khá hão huyền ngoại trừ một số ít thuộc giới sáng tác và nghiên cứu. Như thế đồng nghĩa với việc "dính" vào các tác phẩm thiếu độ "hot" thường chỉ có... lỗ!
Trước thực trạng trên, nhà văn Đỗ Chu kêu gọi các dịch giả tâm huyết phải tìm những tác phẩm lớn, những nhà văn lớn để dịch ra tiếng Việt. Các nhà xuất bản có uy tín nên hy sinh bớt phần lợi nhuận để mua bản quyền và cho xuất bản những tác phẩm có giá trị văn chương đích thực. Hội Nhà văn Việt Nam cần đẩy mạnh vai trò phát hiện và định hướng xuất bản các tác phẩm văn học tiêu biểu của nước bạn. Bởi có như vậy thì độc giả Việt Nam mới có cơ hội tiếp cận được với những tinh hoa của nền văn học Trung Quốc hiện đại và có cái nhìn thực sự đúng đắn, toàn diện về nền văn học lớn này.
Linh Nhi