Trên báo Sức khỏe và Đời sống số ra ngày thứ Năm, 26/8/2010, đăng bài Hình sự hóa các quan hệ văn chương? của nhà văn Phạm Viết Đào. Sau khi báo ra, nhiều bạn đọc đã gửi thư về tòa soạn đề nghị mở Diễn đàn về vấn đề này. Chiểu theo nguyện vọng của đông đảo bạn đọc, Tòa soạn báo SK&ĐS mở Diễn đàn trao đổi xung quanh vấn đề "Hình sự hóa các quan hệ văn chương?". Chúng tôi xin thông báo và trân trọng kính mời các nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận phê bình văn học và những người yêu thích viết bài tham gia, nới rộng thêm dư luận về vấn đề đã nêu.
Để tiện trao đổi, tôi xin ghi lại đoạn sau đây trong bài: Hình sự hóa các quan hệ văn chương của tác giả PVĐ: "... Chúng ta đã ban hành hàng trăm bộ luật chuyên ngành để tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, kỹ thuật. Trong khi đó, cho đến nay, các hoạt động sáng tạo văn học nghệ thuật (VHNT) vẫn chưa có luật chuyên ngành, vẫn chỉ được kiểm soát bằng Luật Hình sự. Đó là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng vô hồn, liệt cảm và sinh sản vô tính trong sáng tạo VHNT hôm nay...".
Tôi nghĩ, hình như tác giả bài viết chưa đọc kỹ Luật Sở hữu trí tuệ trong đó có Quyền tác giả, đây là bộ luật dành cho người sáng tạo, trong đó có sáng tạo VHNT. Theo tôi, đó chính là luật chuyên ngành, chi phối toàn bộ các hoạt động sáng tạo nói chung và sáng tạo VHNT nói riêng. Tuy nhiên, tôi đồng ý với tác giả bài viết, rằng nếu các hoạt động sáng tạo VHNT lại chỉ được kiểm soát bằng Luật Hình sự, bằng tư duy của những người không hiểu các giá trị nghệ thuật mà chỉ có khả năng hình sự hóa vấn đề thì tình trạng không có tác phẩm bứt phá khỏi sự thông thường, nhạt nhẽo, vô hồn... là khó tránh khỏi.
 |
Như vậy, chỉ cần các tác giả và những cơ quan chức năng, quản lý các hoạt động sáng tạo VHNT hiểu đúng những gì đã được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ thì không thể có tình trạng chỉ sản sinh ra những "tác phẩm vô hồn, liệt cảm và sinh sản vô tính".
Xin nêu ví dụ: tác giả có quyền sáng tạo ra tác phẩm và công bố tác phẩm của mình dựa trên Luật Xuất bản. Cùng với luật đó, để bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, tác giả có quyền yêu cầu biên tập viên không được sửa chữa cắt xén, làm thay đổi ý nghĩa của tác phẩm... Vậy, không viết được hay, được như mình mong muốn ngõ hầu đưa tác phẩm đến đỉnh cao nghệ thuật không thể đổ lỗi cho luật chưa có.
Tuy nhiên, cũng trong phần Quyền tác giả, có điều khoản "Nhà nước không bảo hộ quyền tác giả với những tác phẩm có nội dung: Chống lại Nhà nước VN, phá hoại khối đoàn kết dân tộc. Tuyên truyền bạo lực, chiến tranh, gây hận thù giữa các dân tộc và nhân dân các nước, truyền bá tư tưởng, văn hóa phản động, lối sống dâm ô trụy lạc, các hành vi tội ác, tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, phá hoại thuần phong mỹ tục... Tiết lộ bí mật của Đảng, Nhà nước, bí mật quân sự, an ninh, kinh tế, đối ngoại, bí mật đời tư của cá nhân và các bí mật khác do pháp luật quy định... Xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, xúc phạm vĩ nhân, anh hùng dân tộc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự và nhân phẩm cá nhân. Mọi hành vi về việc lưu hành, sử dụng và hưởng lợi đối với tác phẩm quy định trong khoản này đều là bất hợp pháp và vô hiệu, người vi phạm bị xử lý theo quy định của pháp luật".
Tôi cho rằng, ông PVĐ đã đúng khi ông thấy điều khoản này đã hình sự hóa lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, gây hiểu nhầm không chỉ cho người thi hành luật pháp mà cho cả người sáng tạo tác phẩm. Người sáng tạo tác phẩm, do không biết rõ như thế nào thì bị gọi là chống phá, như thế nào được gọi là xây dựng. Cùng một câu chuyện được viết ra, có người sẽ cảm nhận rằng: để xây dựng xã hội tốt hơn tác giả câu chuyện đó đã nêu ra những điều xấu, mong mỏi con người được cảnh tỉnh với những bài học đã qua, phòng tránh nó, không đi lại "vết xe đổ" trong lịch sử, nhưng có người lại cảm nhận rằng, viết ra cái xấu đồng nghĩa với việc bôi nhọ lịch sử... Chính do không có khuôn đúc cho cảm nhận nên không ít người sáng tạo đã không dám đi đến tận cùng của cảm xúc, của tư duy. Mặt khác, đây cũng là chỗ gây ra sự lúng túng cho các biên tập viên. Vào một ngày đẹp trời, một biên tập viên nào đó đã được khen là “bà đỡ” tốt cho một tác phẩm tạo ra ấn tượng lớn cho cộng đồng, nhưng nếu là ngày xấu trời, biên tập viên có thể bị khép vào tội vi phạm Luật Xuất bản, đã tiếp tay cho kẻ xấu (lúc này không còn được gọi là tác giả nữa) phổ biến tuyên truyền những điều xấu xa, phản tác dụng đối với cuộc đời...
Trong phạm vi bài báo, tôi không thể đưa thêm ra những ý kiến của mình, dựa trên những gì đã đọc của nhân loại về "quản lý văn hóa, khuyến khích sáng tạo, bảo hộ tác giả và quyền con người nói chung và trong lĩnh vực sáng tạo VHNT nói riêng" để đóng góp cho Luật Sở hữu trí tuệ trong đó có Quyền tác giả đỡ đi những câu chữ mông lung, lược bớt những chữ thừa và thêm vào những điều khoản còn thiếu... Nhưng theo thiển nghĩ của tôi, chỉ cần hiểu đúng và thực thi đúng câu "Nhà nước bảo hộ các tác phẩm không phân biệt hình thức, ngôn ngữ thể hiện và chất lượng tác phẩm" là đủ. Các khoản chống lại điều này, giới hạn nó là thừa và sai. Bởi vì, Nhà nước (đã/cần) hiểu rằng hình thức, ngôn ngữ, cũng như chất lượng của tác phẩm nào đó nếu đủ sức sống, đủ khả năng tuyên truyền, tác động vào bộ não người đọc, vào đời sống tư duy của con người thì bảo hộ nó vừa là một nghĩa vụ vừa là một vinh dự. Nếu tác phẩm không đủ sức mạnh ấy thì nó sẽ tự hoại, tự chết một cách tự nhiên.
Nhiều khi, chính do sự cấm đoán hoặc hình sự hóa vấn đề khiến cho cái chẳng đáng gọi là tác phẩm bỗng lên ngôi, đồng thời có những các phẩm được sản sinh ra trong sự thăng hoa cao độ của cảm xúc và tư duy lại bị... coi là có vấn đề khiến cho tác giả của nó... rơi vào tình trạng chán nản.
Trần Thị Trường