Suốt mấy năm qua, sông Hương ngày đêm quằn quại đối đầu với nạn sa tặc lộng hành. Từ thượng nguồn đến hạ nguồn, "dòng sông phẳng lặng" nhiều nơi biến thành những đại công trường khai thác cát.
Loạn... sa tặc
Thượng nguồn sông Hương, đoạn qua địa phận xã Hương Thọ (Hương Trà) và Thủy Bằng (Hương Thủy) 3- 4 năm nay luôn tấp nập thuyền bè, sà lan khai thác cát như một công trường. Dọc tuyến sông dài chưa đầy 5km từ điện Hòn Chén đến Cầu Tuần đã có đến 6 bến bãi tập kết cát sạn và hàng chục sà lan cỡ lớn hoạt động liên tục cả ngày lẫn đêm. Phương pháp khai thác cát sạn truyền thống bằng đò nhỏ, xúc gàu tay trước đây được thay bằng tàu hút có sức chứa hàng trăm m3 với vòi hút vươn xa 20- 30m. Cứ một sà lan có khoảng 5- 7 người thay phiên nhau quay ròng rọc, điều khiển vòi hút. Quốc lộ 49 mỗi ngày “nai lưng” chịu sự tra tấn của hàng trăm chiếc xe tải gầm rú đưa cát sạn về thành phố. "Đó là chưa kể "đội quân" khai thác chui đêm nào cũng đào bới rồi vận chuyển về xuôi bằng thuyền. Chỉ tính bình quân, riêng xã này mỗi ngày ít nhất không dưới 500 khối cát được móc lên từ sông Hương. Còn sa tặc thì không đếm xuể. Ngày nắng cũng như mưa, không có ngày nào là không khai thác cả", ông Nguyễn Thái- Chủ tịch UBND xã Thủy Bằng bức xúc. Nếu theo cách tính của ông Thái, thượng nguồn sông Hương bị phá 1 thì ở hạ nguồn bị phá 10 bởi ở các địa phương Phú Thanh, Phú Mậu (Phú Vang), Hương Phong, Hương Vinh (Hương Trà)..., tình hình khai thác cát sạn còn nóng bỏng hơn. Lâu nay khai thác cát sạn trái phép chỉ diễn ra dữ dội ở vùng thượng nguồn nhưng đầu năm nay, sa tặc ồ ạt kéo nhau về hạ nguồn vì "ngửi hơi" được nhu cầu vật liệu xây dựng phục vụ công trình đường dẫn thuộc dự án cầu Ca Cút. UBND xã Phú Thanh thống kê: mỗi ngày có khoảng 8-12 phà có công suất từ 80-100 khối khai thác 2lần/ngày. Với hệ thống được trang bị khá đầy đủ gồm: sà lan, ròng rọc, ống hút, ô tô, máy xúc, máy ủi..., chỉ một đêm là sa tặc “móc” mất của sông Hương đoạn qua xã Phú Thanh gần 2000 m3 cát sạn.
 Hàng chục sà lan cỡ lớn ngày đêm "móc ruột" sông Hương. |
Gây sạt lở nghiêm trọng
Bất chấp các quy định về bảo vệ hành lang an toàn cầu, an toàn đê, bảo vệ môi trường và an toàn luồng lạch chạy tàu thuyền, để có thể hút được nhiều và nhanh, các tàu hút dùng vòi rồng xỉa thẳng vào thân đê, bờ sông. Kiểu hút này của "cát tặc" không chỉ làm xói lở bờ, cuốn mất hoa màu, nhà cửa của những người dân sinh sống hai bên sông, đồng thời đe dọa mất an toàn đê điều, công trình thủy lợi. Việc sa tặc tiếp tục lộng hành khiến cho tình trạng sạt lở hai bên bờ sông Hương đang ở mức báo động. Hàng chục km đường đã bị sạt lở cuốn trôi, nhiều chỗ sạt lở chỉ còn cách nhà dân từ 3- 5m, cây cối khác hai bên bờ sông đã thành mồi cho hà bá. Tại xã Phú Thanh, ảnh hưởng rõ rệt nhất của nạn sa tặc lộng hành là diện tích đất vườn của 50 hộ dân sống dọc bờ sông ngày càng bị thu hẹp. Chỉ trong vòng 1 năm nhưng sa tặc cùng với mưa lũ đã cuốn phăng cồn Lại Lộc vốn tồn tại từ bao đời nay.
Nhiều hộ dân ở các xã Hương Thọ, Thủy Bằng, vườn bị dòng sông lấn vào 70- 80m. Đáng báo động hơn là hàng chục ha đất cạnh điện Hòn Chén đã bị đổ ập xuống nước, nhiều quần thể di tích là di sản văn hóa thế giới cũng sắp thành mồi cho thủy thần...
Mới đây, tỉnh Thừa Thiên-Huế phải tiêu tốn hàng tỷ đồng ngân sách để xây kè đắp bờ sông bị sạt lở tại xã Phú Mậu. Tuy nhiên, cũng bởi tình trạng sạt lở do dòng chảy biến đổi và nạn khai thác cát bừa bãi nên tại các thôn Thanh Tiên, Vọng Trì Tây, Vọng Trì Đông (Phú Mậu) và 2 thôn Hòa An và Quy Lai của Phú Thanh, đê kè cứ xây xong là sụt lún. Hàng chục km bờ sông Hương trong tình trạng báo động sạt lở nghiêm trọng.
 Các bãi tập kết cát luôn tấp nập xe tải tuồn cát về thành phố. |
Bất lực hay thiếu quyết liệt?
|
Theo quy định của UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế, những ghe thuyền khai thác cát bằng thủ công ở lòng sông phải cách xa bờ từ 30- 50m. Riêng ở sông Hương phải khai thác cách bờ 50m; cách chân các công trình đê kè, cầu, cống về hai phía thượng nguồn và hạ lưu mỗi bên ít nhất là 100m. Cách chùa Thiên Mụ, điện Hòn Chén, bến thuyền lăng Minh Mạng, Nhà máy nước Vạn Niên và các di tích lịch sử khác về hai phía thượng và hạ lưu mỗi bên ít nhất là 500m. |
Để đẩy lùi sa tặc, cần có sự vào cuộc đồng bộ của nhiều lực lượng chức năng như cảnh sát môi trường, cảnh sát đường sông, cơ quan quản lý tài nguyên - môi trường và chính quyền địa phương. Nhưng được biết, từ đầu năm đến nay, ở Phú Thanh mới chỉ duy nhất một lần các cơ quan ban ngành liên quan tổ chức kiểm tra trên sông... "Thực ra vấn nạn khai thác cát sạn trái phép không phải là vấn đề quá nan giải nếu các cơ quan chức năng vào cuộc một cách quyết liệt. Đằng này chỉ có chính quyền xã thì không thể làm gì bởi lực lượng mỏng lại không được phân cấp quản lý đường sông. Mà giả sử có được kiểm tra cũng chịu bởi không có phương tiện", ông Hậu khẳng định.
 |
Đầu tháng 5/2009, UBND huyện Phú Vang đã tổ chức họp với huyện Hương Trà và các cơ quan chức năng để bàn biện pháp phối hợp ra quân xử lý dứt điểm tình trạng khai thác cát bừa bãi ở vùng hạ nguồn sông Hương hiện nay. Tuy nhiên, tình hình vẫn chưa có gì sáng sủa. Để bảo vệ nhà cửa và vườn tược tránh sạt lở, những hộ dân sống dọc bờ sông phải ngày đêm canh chừng không cho sa tặc khai thác sát bờ. Thậm chí những người dân ở xã Thủy Bằng còn đồng loạt kéo nhau ra bờ sông xua đuổi. Nhưng biện pháp bảo vệ này không mấy hiệu quả, vì chỉ lơ đi một chút là những đối tượng khai thác cát trái phép lại sục tới. Ban đầu là những màn "khẩu chiến", về sau là gạch, đá trên bờ ném xuống, dưới tàu ném lên loạn xị. Sa tặc cũng chống trả quyết liệt không kém, thậm chí họ còn bơi vào, tấn công lại những nông dân trên bờ bằng... xà beng.
Chính quyền sở tại và nhân dân địa phương tha thiết mong các ban ngành liên quan vào cuộc một cách quyết liệt để cứu lấy sông Hương.
Vũ Quang