Nhân dịp kỷ niệm 34 năm giải phóng miền Nam, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam phối hợp với Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức Triển lãm "Ký họa thời chiến" từ nay tới 2/5. Triển lãm mang đến cho công chúng những hình ảnh, những tư liệu quý giá về đề tài lực lượng vũ trang, chiến tranh cách mạng trong suốt cuộc đời người chiến sĩ - họa sĩ Phạm Ngọc Liệu.
Triển lãm giới thiệu tới công chúng hơn 200 bức ký họa chiến trường trong kho báu gần 1000 bức ký họa của ông, chủ yếu được thực hiện tại Quảng Trị năm 1971 - 1972, là những công bố lần đầu tiên của họa sĩ Phạm Ngọc Liệu. Đây cũng là triển lãm mỹ thuật chuyên đề ký họa chiến tranh đầu tiên được tổ chức tại Việt Nam. Các bức ký họa là sản phẩm qua hai đợt thực tế tại chiến trường Quảng Trị của ông trong vai trò chiến sĩ - sinh viên mỹ thuật năm 1971-1972. Các tác phẩm đã ghi lại đời sống sinh hoạt và chiến đấu của bộ đội Cụ Hồ bằng tất cả sự đồng cảm của người lính với người lính.
 Một tác phẩm được giới thiệu tại triển lãm. |
Mỗi tác phẩm được giới thiệu ở đây là một kỷ niệm có thật, một ký ức chiến trường đã đi qua và không bao giờ lặp lại. Các tác phẩm ký họa được giới thiệu trong triển lãm là nguồn tư liệu rất quý giá, để rồi suốt cuộc đời sáng tác của mình, họa sĩ Phạm Ngọc Liệu đã có nhiều tác phẩm tiêu biểu, có sức lay động lòng người do được khởi nguồn từ những ký họa này.
Các tác phẩm như Trên đường ra trận, Lò hàn làm bằng xác máy bay, Xưởng sửa chữa ô tô, Chuẩn bị nổ súng cho thấy, trong vai trò một chiến sĩ, ông đã luôn gần gũi, sâu sát đời sống chiến đấu của đồng đội để có thể hiểu và ký họa được các tác phẩm trong khoảnh khắc đẹp nhất của họ. Các bức họa Thu hoạch lúa, Thư giãn, Đàn bò của lính, Đôi bạn già, Ngóng thuyền từ đảo Cồn Cỏ về đã khiến thế giới sáng tạo của ông cũng như triển lãm “Ký họa thời chiến” này trở nên phong phú, đa sắc màu hơn. Một mảng ký họa khác của Phạm Ngọc Liệu cũng rất được quan tâm là các bức ký họa chân dung đơn giản mà vẫn toát lên cái hồn của nhân vật. Người xem có thể cảm nhận điều đó qua Bọ Huê, Lão ngư, Nữ dân quân, Bọ Sinh và Bọ Đoài hay Đồng chí Trần Chiu...
Mỗi tác phẩm của Phạm Ngọc Liệu còn khiến người xem xúc động bởi những câu chuyện gắn liền với nó. Nhưng có lẽ, kỷ niệm mà ông nhớ nhất, cũng khiến người xem xúc động nhiều là câu chuyện của bức ký họa Trao đổi tình hình chiến đấu ở trận địa chốt. Ông kể: "Đầu năm 1973, ngay sau mấy ngày đình chiến để hai bên cùng được ăn Tết Nguyên đán, tôi đi vẽ ở một trận địa chốt trên sân bay Ái Tử (Quảng Trị). Cuộc giao ban trao đổi tình hình nhiệm vụ của một tiểu đội được tiến hành trong phần nổi của căn hầm chữ A. Người thì ngồi trên bao cát, người ngồi trên cuộn dây bọc, người khoác súng chếch, người lại kẹp súng ở hai đùi, người dựng đứng khẩu B40 như cầm thanh long đao. Một bố cục tự nhiên rất sinh động và chặt chẽ. Tôi ghi nhanh toàn bộ bối cảnh này. Sau khi xong việc, vừa rời khỏi căn hầm ấy vài phút, một loạt pháo từ sân bay Ái Tử dội xuống trận địa của ta. Cả tiểu đội ấy đã ra đi khi chưa kịp triển khai bữa ăn sáng. Tôi rưng rưng nhìn lại chân dung từng người vừa phác họa. Họ là những người lính trẻ đẹp, thông minh, vừa rời ghế nhà trường. Mới đấy thôi mà “giờ họ chỉ còn hiển hiện trong bức ký họa của tôi”. Bức họa được ông tặng lại cho Ban tổ chức cuộc vận động sưu tầm và giới thiệu "Những kỷ vật kháng chiến" với lời đề "Nợ các anh, tôi không thê trả. Thành tâm kính cẩn".
Bài và ảnh: Hải Luân