Bài và ảnh: Văn Học
Bạn đã từng đến một ngôi làng mà người kéo violon là những người chân đất, quanh năm sống với ruộng đồng? Có một ngôi làng đã từng lên tivi trong chương trình "Chuyện lạ Việt Nam" và cho đến ngày hôm nay, ngôi làng ấy càng nổi tiếng bởi những người nông dân "gàn dở", vì yêu đàn violon mà còn chịu cảnh túng thiếu, hay nhịn ăn để mua đàn. Hãy đến với làng Then, xã Thái Đào, Lạng Giang, Bắc Giang để biết thêm về những người nông dân không chỉ biết kéo cày mà còn biết kéo đàn. Loại nhạc cụ nhà giàu mà người nghèo chơi.
Về chơi với những "quý tộc"
 Ông Khoa với cây vĩ cầm. |
Đến thăm cụ Nguyễn Hữu Đưa, người được coi là có công đầu trong việc đưa loại nhạc cụ này chơi ở làng Then. Tuy tuổi đã cao, sức yếu, nhưng đôi mắt cụ còn tinh anh, và giọng nói thì trầm ấm đặc biệt. Cụ nói về khởi thủy của đội văn nghệ hiện nay của làng rằng: Vào năm 1935, làng tôi đã có đội bát âm gồm 4 cụ già yêu thích âm nhạc. Ban đầu các cụ chỉ chơi để giải trí. Năm 1950 khi quân Pháp lập bốt ở xã Thái Đào cách làng tôi chừng 300 mét thì 4 cụ và một số thanh niên đã lập thành một đội văn nghệ, tuyên truyền, khơi dậy tinh thần yêu nước. Hòa bình lập lại, năm 1955, đội văn nghệ cử hai người trong đó có tôi ra Hà Nội đặt mua một số nhạc cụ như mandolin, sáo trúc, guitar, violon... để phục vụ luyện tập. Lúc này thì đội văn nghệ của làng đã lên đến 40 người. Trong đó, đàn violon là loại khó sử dụng. Đội phải lên Ty văn hoá mời thầy về dạy, sau đó, chính họ đã chinh phục được cây đàn violon. Giờ thì chàng trai năm nào đã thành cụ già 74 tuổi.
- Điều gì đã khiến các cụ, các ông ở làng này yêu violon đến thế? Tôi hỏi.
- Tình yêu thôi, chỉ có tình yêu mới làm cho con người ta mê mị và làm tất cả vì nó. Tôi là gã nông dân chính hiệu đấy, nhưng cứ bỏ cày bỏ cuốc ra là ôm lấy cây đàn. Đàn cho con cháu nghe, rồi bà nhà tôi cũng thích. Trước đó bà ấy đả kích lắm. Cứ ngồi đấy thì no bụng làm sao được. Giờ thì tất cả đã khác rồi.
Đúng vậy, tình yêu âm nhạc của người dân bao năm vẫn không hề thay đổi. Nhiều gia đình bán cả trâu, bò, lợn... để tậu đàn về chơi. Người dân chuyền tay nhau đọc những cuốn sách dạy nhạc lý cơ bản. Những ngày đó thật vui, sau mỗi buổi đào ao, mương, họ lại mang đàn ra kéo chơi. Rỗi thì đi hết làng nọ đến làng kia biểu diễn, nhiều nơi xa hàng chục cây số. Ty văn hoá sau này cử thầy Đỗ Bảo về dạy nhạc. Năm 1962, 11 học trò của thầy Đỗ Bảo đã làm ngỡ ngàng Ban giám khảo tại Liên hoan ca múa nhạc quần chúng phía Bắc với tiết mục Vũ khúc hoa sen. Sau đó, đội văn nghệ tạm thời bị chia rẽ vì có nhiều người phải vào chiến trường. Ông Nguyễn Hữu Đưa được mời ra dạy nhạc cho con em trong làng. Tiếng đàn của họ tha thiết du dương, làm cảm động bờ tre ruộng lúa. Nhiều đêm, làng Then có tiếng đàn du dương đến sáng. Giờ học trò của cụ Đưa lên đến hơn trăm người, họ đều trở thành những diễn viên, nghệ sĩ, nhạc công ở các đoàn nghệ thuật tỉnh và Trung ương. Cũng có những em còn đang là sinh viên của các trường nghệ thụât.
 Những nhạc công làng Then biểu diễn trong đêm liên hoan văn nghệ làng. |
Tiếng đàn ngân lên từ lũy tre làng
Trưởng đội văn nghệ làng Then giờ là ông Nguyễn Đăng Khoa, sinh năm 1960, người tiếp nối việc truyền thụ tinh thần, tâm huyết cả kiến thức cơ bản cho thế hệ kế tiếp. Việc làm của ông được chính quyền thôn và xã rất ủng hộ. Ngay cả trưởng làng Then là ông Hà Văn Thụ cũng là một nhạc công cự phách, chơi rất "hăng". Ông Nguyễn Đăng Khoa đang ngày càng làm cho đội văn nghệ làng phát triển. Làng Then là một làng thuần nông, vậy mà có tới 200 người có thể chơi thuần thục. Và một ngôi làng bé nhỏ có tới 30 cây đàn violon là một chuyện chưa từng có. Giờ con số đó đã bị vượt xa. Ông Khoa nói. Tôi hỏi, ông trả lời:
"Vào tháng 5 năm 2007, Quỹ Thụy Điển đã đầu tư 70 triệu đồng để củng cố nhạc cụ, khôi phục cho sự phát triển của đội văn nghệ làng Then. Đây là một dự án thành công tuyệt vời. Đội đã mua được 50 chiếc đàn mới phân phát cho các thành viên bảo quản". Ông Khoa vui mừng nói: "Giờ chúng tôi khấm khá rồi. Có quỹ để hoạt động, có đàn mới chơi hay hơn, chuyên nghiệp hơn".
Ông Nguyễn Đăng Khoa thành lập câu lạc bộ những người chơi nhạc, khoảng hơn 30 thành viên. Trong đó dàn nhạc chính gồm những người sung sức là 10 người. Tối chủ nhật, thứ hai nào CLB cũng họp nhau lại để tập, chơi đàn, sinh hoạt, nói chuyện. Có bài mới thì tập, không thì tập lại bài cũ cho thuần thục. Theo những người chơi thuần thục thì violon là loại nhạc cụ bác học, đòi hỏi người chơi phải có trình độ tối thiểu về nhạc lý. Nên trong CLB ai cũng thành thạo nhạc lý cả. Ông Hà Văn Thụ, trưởng làng Then, cũng là một học trò của cụ Đưa nói rằng: "Ngày xưa, đàn rất đắt, vài tạ thóc một chiếc. Vậy mà dân chúng tôi vẫn tìm mọi cách để mua, cũng vì niềm đam mê, nó thành một phong trào của làng. Bây giờ khấm khá rồi. Chúng tôi sẵn sàng phục vụ khi tỉnh và huyện cần đến". Ông Thụ còn nói, người mê chơi đàn có thể chơi cả ngày không chán. Ngày xưa, cụ sinh ra ông vì mê chơi đàn quên cả ăn uống, đến lúc đói lả ngã ra mới biết là mình đã nhịn cơm.
Ông Thụ đặc biệt nể ông Khoa, ông nói: "Ông Khoa là người hòa nhã và có tâm huyết. Đứa trẻ nào vào tay ông thì sẽ nên người. Hiện tại ông ấy còn dạy đàn organ cho mấy cháu nữa".
Đến nhà ông Khoa, mấy gian nhà nhỏ của ông bề bộn những đồ hàng mã do vợ ông làm để có thêm tiền chi tiêu cho gia đình... và cũng là để ông có thời gian dành tâm huyết cho âm nhạc. Ông Khoa có cái thú vui là kéo đàn một mình giữa không gian bình dị, đó có thể là bờ lúa, bên lũy tre. Bởi ở đó, ông thấy lòng mình hòa nhập với thiên nhiên, thấy mình thanh thản, nhẹ nhõm. Với ông, thiên nhiên cũng có cái hồn, cái thần như của con người. Đối xử tốt với thiên nhiên thì thiên nhiên lại đối xử tốt ngược lại.
Con em trong làng, do ảnh hưởng "máu" nghệ thuật của cha ông, nên rất nhiều em có năng khiếu, trưởng thành bằng con đường nghệ thuật. Nhiều em thi vào học ở Trường ĐH Văn hoá nghệ thuật quân đội, Nhạc viện và nhiều trường khác. Con ông Nguyễn Đăng Khoa cũng theo học ở Trường Văn hóa nghệ thuật quân đội. Người dân tự hào rằng, con cháu họ sẽ ngày càng thành đạt, bằng con đường dẫn dắt của cha ông. Ông Khoa tiếp đãi chúng tôi bằng bài Bóng cây Kơnia thật tuyệt vời. Người nghệ sĩ nông dân múa tay trên cây đàn đặt ngang vai, một cách chuyên nghiệp. Tôi chẳng muốn rời xa, bởi điệu nhạc quá lưu luyến.
- Tiếng đàn là món ăn tinh thần mà không phải người nông dân nào cũng biết thưởng thức? Người nông dân làng Then đã quá quen thuộc với nó. Có phải vì thế mà nơi đây luôn hiền hòa? Tôi hỏi.
- Vâng, tiếng đàn sẽ làm vơi bớt những lo lắng, mệt mỏi trong cuộc sống. Những người nông dân làng Then mãi yêu đời, và tiếng đàn cứ nhân lên mãi. Đàn cũng làm cho người ta lương thiện hơn, người ác bớt ác, thanh niên bớt được tính ngông nghênh. Nói chung là rất có lợi. Từ tinh thần, đến cả trật tự xã hội và tính nhân văn nữa. Nhất là khi cuộc sống ngày càng bề bộn những lo toan, khó mà có một thú chơi cho thật lành mạnh.
Và chỉ lát nữa thôi, nếu hứng thú nổi lên, những người nông dân này sẵn sàng vác violon ra một góc nào đó của cánh đồng để tấu lên khúc nhạc tâm hồn mình, lúc ấy thấy con người thực sự gần gũi với thiên nhiên.