Gần đây, có nhiều lời than phiền rằng lĩnh vực âm nhạc đang tràn ngập những loại hình âm nhạc giải trí và sân khấu tạp kỹ. Đó được coi là nguy cơ lớn đối với một nền văn hóa âm nhạc. Cái gì ở mức độ vừa phải cũng tốt, còn khi đã "tràn ngập" thì lợi bất cập hại là lẽ dĩ nhiên. Chỉ có điều không ai xác định được mức độ thế nào là vừa phải và thế nào là "tràn ngập", "lụt lội"! Không ít ý kiến viện dẫn hoặc học hỏi “tinh hoa” nước ngoài... Mọi giải pháp đều cần được xem xét dưới một góc nhìn không thiên lệch và một tầm nhìn xa rộng.
1. Có những ý kiến đánh giá diện mạo nhạc Việt hiện tại nương theo các lý thuyết hậu hiện đại, với những quan điểm của lý thuyết này là đa nguyên văn hoá và tôn vinh các nền văn hoá ngoại biên. Nhưng trân trọng các di sản văn hoá dân tộc và chống lại những cách đánh giá có màu sắc thực dân không hề đồng nghĩa với việc cào bằng các giá trị văn hoá hay cái nhìn "cá mè một lứa" đối với những hình thái sinh hoạt văn hoá khác nhau. Đông đảo dân chúng thích hát karaoke không có nghĩa là karaoke trở thành một sinh hoạt âm nhạc "cao cấp" và tạo ra các giá trị tương đương với các hình thức sinh hoạt âm nhạc chuyên nghiệp.
 Khí nhạc theo mô hình châu Âu có là hướng đi đúng của nhạc Việt. |
Tác phẩm âm nhạc - cũng như mọi thứ nghệ thuật khác - có thể mang nhiều chức năng: giải trí, giáo dục, thẩm mỹ... Chúng được sử dụng như thế nào là tuỳ vào xu thế xã hội và con người. Hình thức ca khúc, với những đặc tính nhẹ nhàng, dễ tiếp cận, dễ phổ biến... đã "lên ngôi" trong đời sống âm nhạc hiện nay - chúng thuộc vào lĩnh vực âm nhạc đại chúng. Âm nhạc đại chúng không có nghĩa là "nghệ thuật thấp" nhưng cũng vẫn là âm nhạc đại chúng, do đó, không thể đặt ra những đòi hỏi khắt khe về các tiêu chí thẩm mỹ. Âm nhạc đại chúng còn được gọi là "nhạc giải trí" hay "nhạc thương mại" vì được khai thác mạnh mẽ chức năng giải trí và khả năng thương mại.
Trong đời sống của chúng ta hiện nay, âm nhạc đại chúng phải đáp ứng những nhu cầu ngày một lớn của lớp thính giả thị dân, trong khi mặt bằng thẩm mỹ xã hội không thể ngày một ngày hai theo kịp với nhu cầu tiêu thụ sản phẩm âm nhạc, do đó, những tiêu chí nghệ thuật của âm nhạc đại chúng cứ hạ thấp dần. Các sân khấu âm nhạc cũng như các chương trình âm nhạc truyền hình của chúng ta cũng đang ngày càng bình dân và gần với... karaoke hơn!
2. Một số ý kiến cho rằng, bộ mặt âm nhạc của một quốc gia phải là loại âm nhạc bác học, kinh viện, cổ điển theo mô hình các nước châu Âu chứ không thể là âm nhạc đại chúng. Đây là một cách nhìn thiên lệch và phi hiện thực. Bởi không có nền văn hoá nào có thể mô phỏng bộ mặt của một nền văn hoá khác để tạo nên bộ mặt của mình được cả. Những nỗ lực của chúng ta nhằm xây dựng một nền khí nhạc theo mô hình châu Âu nhiều năm qua đã tỏ ra duy ý chí và xác suất thành công là rất thấp. Hiện tượng Đặng Thái Sơn mà nhiều người hay lấy ra làm ví dụ về sự thành công của những nỗ lực duy ý chí ấy chỉ chứng tỏ là người Việt có khả năng trình diễn nhạc cổ điển châu Âu như người châu Âu mà thôi. Các nghệ sĩ piano, violon Việt Nam được đào tạo bài bản ở trong nước hay ngoài nước sau đó hầu hết đều cư trú và biểu diễn ở nước ngoài. Nếu chúng ta cứ tiếp tục theo đuổi cung cách tương tự, có lẽ không hề là thực tiễn đối với sự phát triển của nhạc Việt.
Mặt khác, quan niệm thế nào là khí nhạc cũng là một vấn đề khiến cách nhìn càng thiên lệch hơn. Hễ cứ nói đến khí nhạc là chúng ta nghĩ ngay đến nhạc cổ điển theo mô hình châu Âu, coi đó là khuôn vàng thước ngọc nên cũng không thể nào xây dựng được một nền khí nhạc Việt Nam đúng nghĩa. Những giao hưởng, concerto, opera... made in Vietnam nhất nhất tuân theo các chuẩn mực kinh viện của châu Âu thế kỷ 19 không thể có sức sống ở thế kỷ 21. Những cách tân theo hướng đương đại của khí nhạc Việt thì hoàn toàn là hàng nhập khẩu, trình diễn ở Việt Nam cũng khó mà có công chúng. Nhìn đi nhìn lại, vẫn chỉ là âm nhạc đại chúng với những món hàng quá đát được phá cách đi phá cách lại hoặc những món đồ cổ được tân trang cho "vượt thời gian", hoặc những món "hàng nhái" kiểu này hay kiểu khác... Đó chính là bộ mặt âm nhạc của chúng ta hiện nay.
 Đại chúng hóa nhã nhạc góp phần bảo tồn tích cực loại hình di sản văn hóa độc đáo của Việt Nam. Ảnh: QT |
3. Lại có ý kiến cho rằng âm nhạc đại chúng, mà đại diện của nó là ca khúc, hiện đang là "con át chủ bài" trong đời sống nhạc Việt. Không hiểu khái niệm "át chủ bài" có ý nghĩa thế nào, nhưng tôn vinh âm nhạc đại chúng theo một cảm hứng "dân chủ" quá đà để không thấy nguy cơ mà âm nhạc đại chúng tạo ra đối với văn hoá âm nhạc cũng là một cách nhìn thiên lệch. Việc lấy một ý tưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại về sự phá vỡ khoảng cách giữa "nghệ thuật cao" và "nghệ thuật thấp" cũng không thể biện minh cho cách nhìn này. Những ý tưởng như thế phải được xem như là xu hướng giảm thiểu giá trị nghệ thuật của tác phẩm và biến nghệ thuật thành hàng hóa theo tinh thần tiểu thị dân.
Nỗ lực xây dựng nền khí nhạc Việt là cần thiết, chỉ có điều là định hướng những nỗ lực ấy như thế nào để khỏi sa vào giáo điều khi mô phỏng những văn hoá âm nhạc khác, làm lãng phí nhân tài, vật lực vốn đã rất ít ỏi của nhạc Việt.
Có không ít ý kiến viện dẫn âm nhạc đại chúng Mỹ và những đặc sản của nó như một mô hình khác. Cách nhìn này bị khúc xạ bởi giải Grammy và những âm thanh chát chúa từ cuộc "xâm lăng" của văn hoá Mỹ, lối sống Mỹ trên quy mô toàn cầu chăng? Nước Mỹ có một nền công nghiệp âm nhạc khổng lồ và cùng với nước ngọt Coca & Pepsi, thức ăn nhanh McDonald & KFC, thời trang DKNY & Lewi's, phim ảnh Hollywood..., âm nhạc đại chúng Mỹ cũng được xuất khẩu ào ạt ra khắp thế giới. Mà cũng chỉ có thể xuất khẩu nhạc đại chúng thôi chứ xuất khẩu những món khó nuốt như classical music, contemporary music... thì làm sao thu hồi vốn được? Nhưng nước Mỹ có một nền âm nhạc thực sự multi-faced chứ không phải chỉ là country, rock, R&B, hip-hop ...
Không thể áp dụng các mô hình châu Âu cũng như mô hình Mỹ, vậy thì nhạc Việt có cách nào để vươn vai hội nhập mà không mặc cảm?
Giải pháp cho nhạc Việt cũng không khác bao nhiêu giải pháp cho kinh tế Việt trong thời điểm hiện nay. Thâu tóm tinh hoa nhân loại, học hỏi thiên hạ một cách chân thành và biết lượng sức mình, đồng thời, biết rõ sở trường sở đoản của mình cũng như có khả năng khai thác di sản của tiền nhân... không phải là một học trình quá tầm với để xây dựng bộ mặt tương lai của nhạc Việt. Miễn là chúng ta có một tầm nhìn xa và nhất là có một góc nhìn không thiên lệch!
Thiên Việt