Từ tỉnh đến thôn đã nhiều lần lên phương án "xóa sổ" thế nhưng dai dẳng nhiều năm qua, làng vôi hàu Lập An (thị trấn Lăng Cô, Phú Lộc, Thừa Thiên - Huế) vẫn cố gắng “giãy giụa” mưu sinh.
Cơ cực giữ nghề
Thuộc "biên chế" của thị trấn Lăng Cô nhưng làng Lập An nằm nép mình dưới chân đèo Phú Gia và tách biệt với thế giới bên ngoài bằng con đường độc đạo uốn mình dọc bờ vịnh. Từ xưa tới nay, dân Lập An lấy khai thác vôi hàu làm nghề chính. Cả làng có 290 hộ thì 60% trong số đó chuyên xuống đầm khai thác, 20% số dân làng "ăn theo" bằng việc vận chuyển, buôn bán... Vào vụ vôi, ngày cũng như đêm, cả làng như công trường đang thi công phủ một màu khói bụi trắng xóa. 16 lò vôi nằm ngay bờ đầm vào giờ cao điểm tập trung hầu hết dân trong làng, người cách người 1 - 2m đã không thấy mặt nhau.
 Làng vôi Lập An ngày đêm chìm trong khói bụi. |
Giũ đám bụi bám đầy áo, lão nông Nguyễn Văn Lệ (59 tuổi) chua xót: "Nghề ni bạc lắm chú ơi. Không có con đường nào khác nên biết là ô nhiễm, bệnh tật nhưng chúng tôi vẫn phải lao theo". Nói về sinh kế ở Lập An, ông Lệ thống kê bất cứ thứ gì cũng liên quan đến vôi hàu. Cứ khoảng 3 - 4 nhà chung nhau sắp thuyền, máy hút rồi thuê người ra đầm hút hàu. Nhà ít vốn hơn thì mở lò nung, đa số dân làng còn lại là làm thuê cho các chủ gọ, chủ lò. Cả làng lao vào vôi hàu nên mới có chuyện trong "dây chuyền sản xuất", họ phải chia ra "băng đàn bà, băng con nít, băng người già..." để sắp xếp việc cho phù hợp.
Cả gia đình có 7 khẩu thì cả 7 đều lao vào vật lộn với các lò vôi. Ngâm mình hút hàu cả ngày cũng được trả khá hậu từ 60 - 80 ngàn đồng. Đổi lại, người đàn ông có thâm niên làm vôi hàu lâu nhất ở Lập An mang trong mình đủ thứ bệnh, hết bệnh ngoài da lại đến bệnh khớp "ngốn" mất không ít tiền thuốc. Ngày trước vôi hàu còn nhiều, mỗi ngày ông Lệ cũng đội thuê được 7 - 8 khối, nhưng khai thác mãi rồi cũng kiệt trong khi dân đi làm thuê ngày một đông nên khấm khá lắm cũng chỉ còn 4 - 5 khối/ngày. Cũng vì cuộc sống cơ cực kéo giấc mơ đến trường của 5 đứa con ông không qua khỏi mấy cột khói làng vôi. 7 con người trong gia đình chỉ có đứa con gái út Nguyễn Thị Phượng được đi học nhưng cũng chỉ đến lớp 2 rồi nghỉ, phần vì trường ở xa, phần nữa không có tiền đóng học phí. Bỏ học, mỗi ngày theo bố mẹ ra đội vôi vẹo cổ ở bờ đầm ít ra cũng đủ cho Phượng có thể tự nuôi mình. Khi một ngày lao động ở lò vôi kết thúc, việc đầu tiên của Phượng là móc vôi từ... mũi ra. "Cứ thấy cháu nó móc từ mũi ra cục vôi trắng bóc tui cũng xót lắm. Nhưng có còn cách khác mô, cha mẹ không nuôi nổi con thì phải để nó tự bươn thôi". Ông Lệ ngân ngấn nước mắt. Cái "bạc" của nghề vôi hàu len lỏi vào tận bữa cơm gia đình. Ai nấy tự sắm cho mình cái bát lớn, dồn tất tần tật vào đó rồi và lấy và để cho xong bữa bởi nếu dọn ra thì không thấy đường gắp.
 Cơ cực nhưng dân làng vôi hàu vẫn phải bám vì không còn cách nào khác. |
Vô phương cứu chữa
Cơ cực là thế nhưng Lập An đang "sống dở, chết dở", muốn khổ cũng không được vì lệnh cấm khai thác hàu, sản xuất vôi của chính quyền địa phương. Nguyên nhân của lệnh cấm trên là khai thác hàu, nung vôi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái tại phá Lăng Cô. Biết là đã có lệnh cấm, nhưng người dân vẫn cứ khai thác hàu và sản xuất vôi vì "phải cứu cái đói trước đã, còn mọi chuyện tính sau", bởi "ngoài làm vôi ra chúng tôi không biết làm nghề gì sống".
|
"Hiện nay ở 2 thôn Lập An và Loan Lý có 32 ghe đang khai thác hàu, tất cả đều được trang bị máy hút. Trước đây chúng tôi làm thủ công, chỉ đồng loạt trang bị máy vào năm 2000 do lượng hàu càng ngày càng ít, bắt buộc phải ra tới mực nước sâu mới có thể khai thác được. Tính chi phí cho việc sắm sửa toàn bộ "đồ nghề" khai thác hàu mất chừng 15 triệu đồng, 1 ghe khai thác được 6 khối hàu/ngày, mỗi khối bán 50.000 đồng, trừ chi phí xăng dầu, ăn uống và trả lương cho người làm công, cả gia đình dư được 70.000 - 80.000 đồng/ngày", một chủ ghe tên Lợi cho biết. |
Về vấn đề chính quyền có lệnh cấm mà dân phớt lờ, ông Trịnh Cao Phong, cán bộ UBND thị trấn Lăng Cô lý giải: "Chúng tôi cấm người dân khai thác hàu là để bảo vệ cho môi trường sinh thái ở đầm phá Lăng Cô, vì nếu để người dân tiếp tục khai thác tràn lan như trước đây thì chỉ trong 1 - 2 năm nữa đầm Lăng Cô có thể sẽ mất trắng toàn bộ thủy sản như cua, cá, tôm, ghẹ... Và chỉ chưa đầy 10 năm sau thì phá Lăng Cô sẽ không còn tồn tại". Còn về giải pháp "cứu dân" hiện nay, ông Phong cho biết, lãnh đạo thị trấn đã giải quyết cho 20 hộ dân vay vốn từ 7 - 15 triệu đồng để chuyển sang nghề khác nhưng ngoài nuôi trồng thủy sản ra, ở đây họ chẳng biết làm nghề gì, mà diện tích mặt nước gần như đã hết. Nhưng phương án đó cũng không ai hưởng ứng vì chỉ chừng đó vay về cũng không giải quyết vấn đề gì, chỉ tổ mang thêm nợ nên đành thôi. Ông Phong cũng thừa nhận rằng: "Phải cần một giải pháp đồng bộ như thế nào đó để ổn định đời sống nhân dân khi không cho họ khai thác và sản xuất hàu nữa. Vấn đề này vượt ra ngoài khả năng của lãnh đạo thị trấn. Trước mắt vẫn chưa có cách nào để giải quyết".
Cấp trên nói thế nhưng theo lời Trưởng thôn Lập An - Nguyễn Thưởng thì dân vôi hàu giờ "vô phương cứu chữa" bởi: "Trước đây cả thôn còn hơn 20ha ruộng nhưng chỉ trong vòng 7 năm diện tích chỉ còn lại 5ha. Hết dự án tái định cư lại đến dự án du lịch xén mất. Thế nên dân có cái lý của họ, không thể tiệt đường sống được". Cũng theo ông Thưởng, cho dù chính quyền thị trấn, huyện, tỉnh đang tìm cách chuyển đổi nghề nghiệp cho dân làng vôi hàu nhưng đó gần như là điều không thể khi mà hầu hết các "phu vôi" đều đã lớn tuổi và không có trình độ học vấn.
Biết làm vôi gây ô nhiễm, là vi phạm khi chính quyền đã có lệnh cấm với lại nghề cũng chẳng sáng sủa gì nhưng không còn cách nào khác, dân Lập An vẫn phải bám. Khi chúng tôi hỏi rằng liệu họ sẽ chấp nhận làm "kiếp phu vôi hàu" mãi hay sao, ai nấy đều khẳng định: "Anh nói xem có cách nào khác không. Nếu có chúng tôi sẵn sàng bỏ chứ ham hố gì". Đem suy nghĩ của họ trình bày với thôn, với cán bộ thị trấn chỉ nhận được câu trả lời: "Cái đó chúng tôi cũng đang bó tay".
Bài và ảnh: Vũ Quang