Những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành từ khóa quen thuộc trong ngành y tế toàn cầu. Các thuật toán có thể hỗ trợ phát hiện ung thư từ hình ảnh y khoa, dự đoán nguy cơ nhập viện, nhận diện sớm các dấu hiệu đột quỵ hay giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị nhanh hơn.
Nền tảng SystmOne do Công ty TPP, Vương quốc Anh phát triển đã hỗ trợ bệnh viên và nhân viên y tế trong chăm sóc người bệnh.
Tuy nhiên, phía sau những thành tựu đó là một thực tế ít được nhắc tới: AI chỉ thông minh khi được "nuôi dưỡng" bằng dữ liệu chất lượng cao. Một hệ thống AI có thể học từ hàng triệu kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, chẩn đoán và diễn biến bệnh tật.
Ngược lại, nếu dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa hoặc tồn tại chủ yếu dưới dạng hồ sơ giấy, AI gần như không có nền tảng để phát huy hiệu quả. Đó là lý do nhiều quốc gia đang coi hồ sơ bệnh án điện tử (Electronic Medical Records - EMR) là hạ tầng chiến lược của ngành y tế, tương tự như điện, nước hay đường giao thông đối với nền kinh tế. Không chỉ giúp lưu trữ thông tin khám chữa bệnh, bệnh án điện tử còn tạo ra nguồn dữ liệu khổng lồ phục vụ nghiên cứu khoa học, quản trị hệ thống y tế và phát triển các ứng dụng AI thế hệ mới.
TPP và mô hình dữ liệu liên thông quy mô quốc gia
Tại Vương quốc Anh, một trong những ví dụ điển hình về khai thác dữ liệu y tế là nền tảng SystmOne do TPP phát triển. Trong hơn hai thập kỷ, doanh nghiệp công nghệ y tế này đã xây dựng hệ thống hồ sơ bệnh án điện tử liên thông phục vụ hàng chục triệu bệnh nhân.
Nền tảng hiện được sử dụng rộng rãi trong hệ thống NHS, từ bác sĩ gia đình, bệnh viện, đơn vị chăm sóc cộng đồng cho tới các cơ sở chăm sóc giảm nhẹ. Điểm cốt lõi của mô hình là thông tin đi theo người bệnh. Thay vì dữ liệu nằm rời rạc tại từng cơ sở y tế, hồ sơ sức khỏe được cập nhật và chia sẻ xuyên suốt trong toàn bộ quá trình chăm sóc. Điều này giúp bác sĩ có cái nhìn đầy đủ hơn về lịch sử bệnh tật, giảm trùng lặp xét nghiệm và nâng cao chất lượng điều trị. Quan trọng hơn, chính nền tảng dữ liệu liên thông này đã tạo điều kiện để nhiều ứng dụng AI được triển khai trong thực tế.
Nền tảng SystmOne do TPP phát triển đã giúp thông tin đi theo suốt người bệnh.
Một số công cụ học máy đang được sử dụng để dự báo nguy cơ bệnh nhân bỏ lỡ lịch hẹn, giúp cơ sở y tế chủ động sắp xếp nguồn lực. Các thuật toán khác có thể nhận diện những trường hợp có nguy cơ ung thư chưa được chẩn đoán thông qua việc phân tích đồng thời nhiều nguồn dữ liệu khác nhau như kết quả xét nghiệm, đơn thuốc hay giấy chuyển tuyến.
Theo các chuyên gia, giá trị lớn nhất của AI không nằm ở việc thay thế bác sĩ mà ở khả năng phát hiện những tín hiệu mà con người khó nhận thấy giữa khối lượng dữ liệu khổng lồ.
Khi hồ sơ bệnh án trở thành động cơ của nghiên cứu khoa học
Nếu AI là "phần nổi" dễ nhận thấy, thì nghiên cứu khoa học mới là lĩnh vực đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc nhờ dữ liệu y tế. Một trong những ví dụ nổi bật là OpenSAFELY - nền tảng nghiên cứu được phát triển với sự tham gia của Đại học Oxford, Chính phủ Anh và TPP.
Thông qua cơ chế bảo mật nghiêm ngặt, các nhà khoa học có thể tiếp cận và phân tích dữ liệu y tế của hàng chục triệu người dân để nghiên cứu về ung thư, bệnh tim mạch, đái tháo đường, sức khỏe tâm thần và nhiều lĩnh vực khác. Nhờ nguồn dữ liệu quy mô lớn, thời gian thực hiện nghiên cứu được rút ngắn đáng kể. Những câu hỏi trước đây cần nhiều năm thu thập số liệu nay có thể được giải đáp trong thời gian ngắn hơn rất nhiều.
Không ít công trình sử dụng dữ liệu từ OpenSAFELY đã được công bố trên các tạp chí khoa học hàng đầu thế giới như Nature, Science hay The Lancet. Điều này cho thấy hồ sơ bệnh án điện tử không chỉ phục vụ công tác khám chữa bệnh thường ngày mà còn trở thành nền tảng cho tri thức mới.
Từ chữa bệnh sang dự báo bệnh tật Một xu hướng khác đang được nhiều quốc gia theo đuổi là y tế dự báo. Thay vì chờ người bệnh nhập viện rồi mới can thiệp, hệ thống y tế có thể sử dụng dữ liệu để nhận diện nguy cơ từ sớm.
Tại Anh, chỉ số suy giảm sức khỏe điện tử (Electronic Frailty Index - eFI) được xây dựng từ dữ liệu bệnh án điện tử đã giúp xác định những người cao tuổi có nguy cơ té ngã, nhập viện hoặc mất khả năng sinh hoạt độc lập. Nhờ phát hiện sớm, hàng chục nghìn người đã được đưa vào các chương trình can thiệp và chăm sóc dự phòng trước khi xảy ra biến cố sức khỏe nghiêm trọng.
Đây là mô hình đang được nhiều quốc gia quan tâm trong bối cảnh dân số già hóa và bệnh mạn tính gia tăng nhanh chóng.
Cơ hội cho Việt Nam
Tại Việt Nam, việc triển khai bệnh án điện tử đang được đẩy mạnh trên phạm vi toàn quốc. Song song với đó, Nghị quyết 57- NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Theo các chuyên gia, đây là thời điểm thuận lợi để Việt Nam xây dựng nền tảng dữ liệu y tế ngay từ đầu, tránh tình trạng phân mảnh mà nhiều quốc gia đã phải mất hàng chục năm để khắc phục. Kinh nghiệm từ những hệ thống như SystmOne cho thấy giá trị của bệnh án điện tử không chỉ nằm ở việc thay thế hồ sơ giấy. Khi được xây dựng đồng bộ và liên thông, dữ liệu y tế có thể trở thành nền tảng cho AI, nghiên cứu khoa học, thử nghiệm lâm sàng và thu hút đầu tư trong lĩnh vực khoa học sự sống.
Trong kỷ nguyên số, nhiều chuyên gia nhận định dữ liệu sẽ trở thành nguồn lực quan trọng không kém tài nguyên thiên nhiên hay hạ tầng vật chất. Đối với ngành y tế, bệnh án điện tử chính là nơi nguồn lực đó được hình thành. Và trong cuộc đua AI toàn cầu, những quốc gia xây dựng được nền tảng dữ liệu sớm sẽ có nhiều cơ hội hơn để tạo ra các đột phá về y học, công nghệ và chăm sóc sức khỏe cho người dân.
PV