Hành trình thầm lặng

Với sự giúp đỡ của Tổ chức JICA (Nhật Bản), vaccin sởi, vaccin thứ 10 trong Tiêm chủng mở rộng (TCMR) do Việt Nam sản xuất đã ra đời, đánh dấu bước phát triển của ngành sản xuất vaccin Việt Nam và khẳng định tính bền vững, tự chủ của TCMR Việt Nam sau hơn hai mươi năm đi vào cuộc sống.

TS. Nguyễn Quốc Triệu - Bộ trưởng Bộ Y tế (người thứ hai từ trái sang) thăm cơ sở sản xuất vaccin sởi.

Một nhu cầu cấp thiết

Ngay khi TCMR bắt đầu được triển khai ở Việt Nam, vaccin sởi là một trong những vaccin có mặt sớm nhất. Cách đây hơn hai mươi năm, chẳng có đứa trẻ nào lớn lên lại không trải qua sự "thăm nom" nhiệt tình của bệnh sởi, nhẹ thì sốt phát ban hàng tuần, nặng thêm thì viêm phổi, tiêu chảy... Nhiều đứa trẻ ngày hôm qua còn đến lớp với bè bạn mà chỉ sau ít ngày mắc sởi đã không còn trên đời này nữa. Nhiều bà mẹ đã khóc hết nước mắt vì con và được an ủi đó là sự khắc nghiệt của số phận mà chưa biết rằng nếu như có vaccin phòng bệnh thì những điều đáng tiếc đó đã không xảy ra. Hơn ai hết, những chuyên gia của y học dự phòng Việt Nam lúc bấy giờ như GS. Hoàng Thủy Nguyên, GS. Đặng Đức Trạch, GS. Nguyễn Văn Mẫn... hiểu sâu sắc điều đó và tha thiết mong ước có đầy đủ vaccin phòng bệnh cho trẻ. Nhưng những năm tháng đầu tiên ấy, vaccin sởi chưa có đủ để bao phủ trên toàn quốc, lại phụ thuộc hoàn toàn vào sự tài trợ của nước ngoài, Việt Nam cũng chưa có một cơ sở nào đủ năng lực sản xuất vaccin.

Thời gian đi qua, lần lượt 9/10 vaccin trong TCMR đều do Việt Nam sản xuất. Nhờ đó mà ngày càng nhiều bệnh dịch nguy hiểm ở trẻ em như bại liệt, uốn ván, bạch hầu, ho gà, viêm não Nhật Bản được thanh toán, loại trừ và từng bước khống chế. Nhưng chỉ còn duy nhất vaccin sởi là chúng ta vẫn chưa thể tự sản xuất được. Sau hơn 20 năm thực hiện TCMR, bệnh sởi đã được khống chế và giảm rõ rệt. Người ta ước tính rằng, nếu không được phòng bệnh bằng vaccin thì chỉ trong vòng 15 năm (1985 - 2000), có đến 15 triệu trẻ em mắc bệnh sởi và hàng nghìn trẻ tử vong vì căn bệnh này. Mặc dù vậy nhưng vaccin sởi dùng trong TCMR vẫn phải phụ thuộc vào nguồn mua hoặc tài trợ của nước ngoài, nên có những thời điểm nguồn cung cấp vaccin không ổn định. Mục tiêu đặt ra cho TCMR Việt Nam là thanh toán bệnh sởi vào năm 2012, cùng với những nỗ lực khác thì vấn đề tự chủ sản xuất vaccin này trong nước cũng là một đòi hỏi cấp thiết. Nhiệm vụ đó được giao cho Trung tâm sản xuất vaccin và sinh phẩm y tế (POLYVAC).

Đưa vaccin về bản.    Ảnh: TL

Những người “ăn cơm nhà, vác tù và hàng tổng”

Vào một buổi sáng mùa đông Hà Nội chợt ấm áp, tôi theo chân những bà mẹ trẻ đến một điểm tiêm chủng hằng tháng của xã Cổ Nhuế, huyện Từ Liêm. Điều làm tôi ngạc nhiên là trong số những đứa trẻ đến tiêm có một em bé người lai rất xinh, khỏe mạnh có cái tên Alexandre Hopp, cái tên tây khiến cô y tá phải cẩn thận viết rồi đưa cho mẹ cháu xem lại cho đúng. Tò mò, tôi hỏi chị Trần Thùy Liên, mẹ cháu bé tại sao chị không chọn tiêm chủng dịch vụ với nhiều loại vaccin của nước ngoài mà lại chọn TCMR toàn là vaccin “made in Việt Nam”? Chị Liên cho biết, ngay từ khi sinh ra, bé Alexandre đã tiêm những vaccin miễn phí của TCMR và chị thấy hoàn toàn yên tâm, đặc biệt là mỗi lần đi tiêm, chị đều được các cán bộ tiêm chủng ở đây dặn dò chu đáo. Một người mẹ Việt kiều có điều kiện tốt như chị Liên vẫn lựa chọn vaccin nội để tiêm cho con chứng tỏ sự tin tưởng của người dân với những vaccin được sản xuất trong nước. Và tôi đã hiểu tại sao những người ở POLYVAC như PGS.TS. Nguyễn Đăng Hiền lại quyết tâm sản xuất thành công vaccin sởi đến thế, mà là loại vaccin hiệu quả nhất, an toàn nhất.

Cuộc hành trình gian nan bắt đầu từ việc xin đất để xây dựng cơ sở sản xuất và trình duyệt dự án, bên cấp đất thì đòi hỏi phải trình dự án đã được duyệt. Sau một thời gian vất vả ngược xuôi, cuối cùng thì công lao của những người "ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng" cũng được đền đáp. Khu đất được dành cho xây dựng cơ sở sản xuất vaccin sởi rộng chừng 10.000m2. Có lẽ nhìn những ruộng nước, ao bèo mênh mông lúc đó, ít ai dám nghĩ rằng chỉ 6 năm sau (2006), một cơ ngơi hiện đại về sản xuất vaccin đạt tiêu chuẩn GMP của Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức đi vào sản xuất, đánh dấu bước phát triển mới của ngành công nghiệp vaccin Việt Nam và sự phát triển bền vững của Chương trình TCMR quốc gia.

Vaccin sởi “made in Viet Nam” phục vụ cho tiêm chủng mở rộng.

PGS.TS. Nguyễn Đăng Hiền, Giám đốc Trung tâm cho biết, ngay khi nhà máy được triển khai xây dựng, POLYVAC đã cử người đi đào tạo tại Viện vaccin Kitasato (Nhật Bản) để chuẩn bị đầy đủ năng lực cho vận hành dây chuyền sản xuất vaccin hiện đại nhất. POLYVAC cũng lựa chọn chủng virut sởi được phân lập AIK-C để sản xuất vaccin sởi, đây là chủng có phản ứng phụ thấp nhất, đặc biệt chưa ghi nhận bất kỳ một phản ứng phụ nào trên hệ thần kinh trong khi tỷ lệ đáp ứng miễn dịch cao nhất so với các chủng khác.

Có điều đặc biệt là người ta có thể sản xuất vội vã một sản phẩm nào đó nhưng với vaccin thì không thể, bởi mọi quá trình đều phải tuân thủ nghiêm ngặt những quy định đặc biệt, từ yếu tố sạch của trứng gà có phôi để nuôi cấy virut đến quá trình thử nghiệm, cấp phép. Vượt qua tất cả những khó khăn và sự kiểm định chặt chẽ về mọi yếu tố kỹ thuật, pháp lý..., vaccin sởi "made in Việt Nam" đã chính thức được cấp phép sử dụng. Năm 2009, 1,3 triệu liều vaccin đầu tiên đã được đưa vào TCMR và từ năm 2010 sẽ đảm nhận toàn bộ nhu cầu vaccin sởi của Chương trình với khoảng 5 triệu liều mỗi năm. Thành công này ghi tên Việt Nam và Indonesia là hai quốc gia duy nhất trong khu vực Đông Nam Á sản xuất được vaccin này.

Sau hơn 20 năm, từ vô vàn những khó khăn ban đầu, TCMR Việt Nam đã có những bước phát triển ngoạn mục. Sự ra đời của vaccin sởi đã đưa 10/10 vaccin có mặt trong tiêm chủng đều là "made in Việt Nam" tiếp tục khẳng  định Việt Nam thực sự là một điểm sáng về TCMR trên thế giới.