"Nhiều lúc em tự hỏi, tại sao các bạn cùng tuổi được đến trường còn em phải ra vỉa hè để kiếm sống?", "Làm thế nào để em không bị các anh chị lớn bắt nạt, xin tiền?", "Em mất hết giấy tờ tùy thân, em có thể làm lại tại địa phương mình đang cư trú không?"... Những câu hỏi tương tự được đặt ra rất nhiều trong những buổi tiếp xúc với các vị lãnh đạo, công an, chủ nhà trọ của những thanh thiếu niên ngoài trường học tham gia Dự án N.A.M tại Hải Phòng.
Cuộc sống hè phố
Lâm, 18 tuổi nhưng chỉ nhỏ như một bé trai 15 tuổi. Nhà Lâm có 4 anh em, bố mẹ đều làm nông nghiệp ở Thái Bình. Cậu bé phải nghỉ học sớm vì nhà quá nghèo. Năm 14 tuổi, em xin bố mẹ cho đi làm. Em chọn Hải Phòng là nơi đến để tìm việc. Những ngày đầu ở đây, em lang thang ở nhà ga, bến tàu, vườn hoa. Vài ngày rồi em cũng có bạn - những người bạn cũng không cửa, không nhà, tối ngủ vật vờ bên hè phố. Khi đã tạm quen với "địa bàn", Lâm xin được chân phục vụ ở một quán bia, lương tháng 700.000 đồng. Nhưng cũng chỉ được vài tháng chạy rạc cẳng từ chiều tối đến tận 12 giờ khuya, tiếp xúc với bao nhiêu kiểu người, Lâm tự động bỏ việc và lại sống lầm lũi ở hè đường. Tối trời rét căm căm, mọi nhà đều đóng cửa sớm, chỉ có mình em co ro bên mái hiên nhà ai đó. Nhiều đêm em thức trắng vì buồn tủi, cơ cực, vì giá rét. Về quê ư? Đã quyết chí có chút tiền mới về nên Lâm lại cắn răng ở lại. Nhưng làm việc gì để kiếm sống đây, em quá nhỏ, nhiều người không dám thuê. Còn mỗi vài "nghề" Lâm có thể làm được là bán báo, bán hàng rong, đánh giày. Em chọn công việc là đánh giày.
 Một buổi giao lưu của trẻ em đường phố. |
Từ ngày đánh giày, Lâm có tiền để thuê nhà trọ và phấn đấu gửi tiền về cho bố mẹ. Mỗi tháng em còn tiết kiệm được 200.000 đồng giúp gia đình. Dù đã chủ động hơn trong cuộc sống nhưng Lâm vẫn buồn tủi bởi lúc ốm đau, lúc em có những thắc mắc, em chẳng biết chia sẻ cùng ai. Một buổi chiều, Lâm đang đi đánh giày, có chị ở Dự án N.A.M giới thiệu qua nội dung dự án, hỏi Lâm có muốn tham gia không. Lâm đã tham gia và cuộc sống của em bớt đơn độc hơn. Em có bạn bè cùng cảnh ngộ, có người để chia sẻ những băn khoăn, khúc mắc.
Tìm được chỗ dựa tinh thần
Theo chị Phạm Thị Huệ, Chủ nhiệm Dự án N.A.M, điểm nổi bật của dự án là tạo được các cuộc tiếp xúc với cộng đồng và tổ chức ngày hội sáng kiến để các em được tham gia, được phát huy sáng kiến và trò chuyện với những vị lãnh đạo, được đề đạt ý kiến, nguyện vọng của mình. Tham gia các buổi tiếp xúc có đại diện của nhiều ban, ngành khác nhau: công an, đoàn thanh niên, Hội bảo trợ trẻ em và người tàn tật từ cấp thành phố đến cấp quận, huyện cùng các chủ nhà trọ. Tại các buổi gặp mặt, các em chia sẻ tâm tư, tình cảm của mình: làm thế nào để khỏi bị bắt nạt, khi bị bắt nạt cần gặp ai để giúp đỡ, cách tránh dụ dỗ dùng ma túy, gái mại dâm, cách tìm nhà trọ giá rẻ, mất giấy tờ tùy thân phải làm lại ở đâu... Những câu hỏi đều được trả lời thỏa đáng. Những tâm tư, tình cảm lâu nay bị o bế giờ đã được giải tỏa.
Ngoài các buổi tiếp xúc như vậy, các em còn cùng tham gia sinh hoạt hàng tuần vào sáng thứ bảy tại Câu lạc bộ Hoa Biển để chia sẻ và lắng nghe những chủ đề như ma túy, HIV/AIDS, giới, bảo vệ hạnh phúc gia đình. Với những em chưa biết đến dự án, các bạn đã tham gia sẽ giới thiệu để bạn bè đến sinh hoạt cùng hoặc các nhân viên tình nguyện của dự án sẽ len lỏi vào khu vực các em sinh hoạt để vận động, tuyên truyền cho các em những kiến thức bổ ích liên quan đến cuộc sống mình.
Khi tham gia Dự án N.A.M, thanh thiếu niên ngoài trường học được hưởng thêm những điều tốt đẹp của cuộc sống nhưng những tình nguyện viên lại rất vất vả. Những buổi gặp gỡ lần đầu với các em là một thách thức vì đó là tại những địa điểm khá nguy hiểm. Không ít lần tình nguyện viên bị trêu chọc hoặc phải xử lý tình huống thân chủ của mình đang chích hút, bất cần. Nhưng rồi ai cũng vui vẻ đón nhận công việc, bởi mỗi nhân viên của dự án đều nhận thấy những điều mình làm tuy nhỏ bé nhưng giúp ích được cho nhiều trẻ em khó khăn. Quan trọng hơn cả là các bạn nhận thấy, thanh thiếu niên ngoài trường học không hoàn toàn là những người ngổ ngáo, hư đốn. Phần lớn các em bị đẩy ra ngoài xã hội vì hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn. Không ai trong các em muốn sống cuộc sống lề đường.
Dự án N.A.M là viết tắt của các từ: năng động, ấn tượng, mạnh khỏe. Nó là một phần của dự án: "Phòng tránh lây truyền HIV/AIDS trong nam thanh thiếu niên tại Việt Nam nhằm thay đổi quan điểm về giới và các hành vi nguy cơ". Dự án được thực hiện tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Hải Phòng do Tổ chức Cứu trợ trẻ em Mỹ (SC/US) tài trợ. Đây là lần đầu tiên một dự án dành cho thanh thiếu niên ngoài trường học thực hiện tại Hải Phòng.
Quỳnh Lam