Mặc dù có nhiều lợi thế về điều kiện sản xuất kinh doanh như chi phí nhân công rẻ, được hưởng nhiều chính sách ưu đãi về đầu tư, cơ sở hạ tầng... nhưng qua thanh tra 6 "ông lớn" của ngành công nghiệp lắp ráp ôtô mới đây, Bộ Tài chính đã phải thừa nhận một con số thảm hại: Sau 10 năm hoạt động, 5/6 doanh nghiệp có tỷ lệ nội địa hóa chỉ đạt 2% - 7%. Doanh nghiệp khấm khá nhất cũng chỉ đạt 10%, kém xa so với kỳ vọng ít năm về trước.
Năm 2004, chiến lược phát triển ngành công nghiệp ôtô Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020 được thông qua với tham vọng tạo ra một nền công nghiệp ôtô Việt Nam: Tỷ lệ nội địa hóa đạt 40% vào năm 2005 và 60% vào năm 2010.
Chưa chấp nhận thực tế!
Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ôtô Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020 đặt ra mục tiêu: 1/Về các loại xe thông dụng (xe tải, xe khách, xe con): Đáp ứng khoảng 40-50% nhu cầu thị trường trong nước về số lượng và đạt tỷ lệ sản xuất trong nước (hàm lượng chế tạo trong nước) đến 40% vào năm 2005; đáp ứng trên 80% nhu cầu thị trường trong nước về số lượng và đạt tỷ lệ sản xuất trong nước 60% vào năm 2010 (riêng động cơ phấn đấu đạt tỷ lệ sản xuất trong nước 50%, hộp số đạt 90%). 2/Về các loại xe cao cấp: Các loại xe du lịch cao cấp phấn đấu đạt tỷ lệ sản xuất trong nước 20-25% vào năm 2005 và 40-45% vào năm 2010, đáp ứng phần lớn nhu cầu thị trường trong nước...
 Mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa ôtô không đạt.Ảnh: SGGP |
Sau khi thanh tra 6 công ty gồm Toyota VN, Honda VN, Công ty ôtô VN Daewoo, Công ty TNHH VN Suzuki, Công ty TNHH Ford VN Và Công ty TNHH Liên doanh sản xuất ôtô Ngôi Sao, Thanh tra Bộ Tài chính vừa có kết luận: Việc thực hiện Chương trình nội địa hóa tại các công ty trên đều rất thấp so với những cam kết về tỷ lệ nội địa hóa như giấy phép đầu tư được Bộ KH-ĐT cấp lần đầu.
Trong số này, thực hiện cam kết "nghiêm chỉnh" nhất là Honda VN thì đến hết năm 2007, tỷ lệ linh kiện phụ tùng sản xuất trong nước mới đạt bình quân 10% giá trị xe. Kế đến là Toyota VN, đến năm 2007 tỷ lệ linh kiện, phụ tùng sản xuất trong nước bình quân mới đạt 7% giá trị xe. Trong khi đó, theo Giấy phép đầu tư cấp lần đầu thì Toyota VN phải đạt tỷ lệ này ít nhất là 30% giá trị xe sau 10 năm kể từ năm 1996 - năm bắt đầu sản xuất kinh doanh. Giấy phép đầu tư cấp lần đầu cho VN Suzuki cũng đưa ra yêu cầu sau 10 năm kể từ 1996 phải sử dụng linh kiện, phụ tùng sản xuất trong nước đạt ít nhất 38,2% giá trị xe. Nhưng đến hết năm 2007 cũng mới chỉ đạt 3%. Thấp nhất trong các đại gia này là Ford VN, với tỷ lệ 2% so với 30% đặt ra ban đầu. Hai công ty còn lại là Daewoo VN và Ngôi Sao cùng đạt 4%.
Thiếu kiểm tra, thiếu chế tài xử lý, DN phớt lờ cam kết
Giấy phép đầu tư được Bộ KH-ĐT cấp đều có sự ràng buộc về lộ trình thực hiện nội địa hóa sản xuất, lắp ráp ôtô trong nước. Nguyên nhân chính khiến các DN phớt lờ cam kết bởi thiếu sự kiểm tra, giám sát và thiếu chế tài xử lý, không có ràng buộc pháp lý rõ ràng. Điển hình là chính sách tính thuế theo bộ linh kiện dời theo hướng khuyến khích nội địa hóa (linh kiện trong nước đã sản xuất được thì thuế suất thấp) gần như đã hạn chế đầu tư sản xuất linh kiện, phụ tùng trong nước của các tập đoàn ôtô nước ngoài. Cụ thể, các liên doanh lắp ráp, sản xuất ôtô là các công ty đa quốc gia nên việc sản xuất linh kiện, phụ tùng được công ty mẹ đầu tư, phân bố theo vùng lãnh thổ theo hướng tập trung hóa cao để cung cấp cho các công ty con trong khu vực và thế giới. Mặc dù chi phí đầu tư cho dây chuyền sản xuất phụ tùng, linh kiện tại chỗ rất lớn song nếu sản xuất được trong nước thì linh kiện, phụ tùng nhập khẩu sẽ phải chịu thuế cao.
Vì sự bất hợp lý này, chính sách nội địa hóa ôtô càng tiến gần hơn đến bờ vực phá sản khi càng gần thời điểm năm 2018 - khi thuế suất thuế nhập khẩu linh kiện, phụ tùng ôtô khu vực ASEAN bằng 0%. Bên cạnh đó, không thể không kể đến chính sách quy hoạch và phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ ôtô trong nước chưa đồng bộ, chưa theo kịp với sự phát triển của các liên doanh. Vì vậy, các liên doanh vẫn chủ yếu nhập linh kiện, phụ tùng từ công ty mẹ và các công ty con thành viên trong khu vực mà ít chú trọng đầu tư sản xuất tại chỗ.
Ngày 2/12, tại cuộc họp báo do Văn phòng Chính phủ tổ chức, trả lời câu hỏi của phóng viên một tờ báo về vấn đề phát triển dòng xe ôtô chiến lược, ông Nguyễn Thành Biên - Thứ trưởng Bộ Công thương nói, không nên cho rằng chương trình nội địa hoá sản xuất ôtô trong nước đã thất bại. Theo ông Biên thì nên nói là chúng ta đã cố gắng đưa tỷ lệ nội địa hóa sản xuất ôtô lên cao hơn nhưng dung lượng thị trường còn thấp, cơ sở hạ tầng còn hạn chế, do ta chưa có được điều kiện phát triển thị trường như mong muốn khiến nhà đầu tư chưa quan tâm?!
Nguyên Anh