Tại lễ trao giải "Tuổi trẻ sáng tạo toàn quân năm 2008", đề tài "Trình tự gen ti thể ADN và ứng dụng trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ" của Trung uý Vũ Anh Tuấn - Khoa Xét nghiệm - Viện Pháp y Quân đội đã gây được sự chú ý của giới nghiên cứu khoa học và được Ban giám khảo trao giải nhất. Ngoài hàm lượng trí tuệ, khoa học cao, đề tài thuyết phục Ban giám khảo bởi tính nhân văn sâu sắc, có ý nghĩa thiết thực giúp cho việc xác định danh tính, quy tập mộ liệt sĩ vô danh vốn gặp rất nhiều khó khăn trở nên chính xác, nhanh chóng hơn...
Cái duyên với "nhận dạng" danh tính
Gặp Vũ Anh Tuấn, ấn tượng đầu tiên về anh là gương mặt thư sinh, nhanh nhẹn và nụ cười tươi thường trực, nom chẳng giống "tướng tá" của người nghiên cứu khoa học. Ở độ tuổi 30, đã bảo vệ xong đề tài thạc sỹ ngành Sinh học, có trong tay 2 giải thưởng nghiên cứu khoa học cấp toàn quân, lại có "vợ đẹp, con khôn", xem ra với Tuấn cuộc sống đang ngập tràn "màu hồng". Nhưng như anh tâm sự, lâu lắm rồi, anh chưa có phút "thảnh thơi". Khi còn là sinh viên, Tuấn học tại khoa Sinh - Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQG Hà Nội (niên khoá 1996-2000). Từ ngày ngồi trên ghế giảng đường, anh đã say sưa theo đuổi đề tài về ứng dụng công nghệ sinh học vào nhận dạng người và từ đó, những đề tài liên quan đến xác định danh tính như "ám" vào anh. Ra trường, sau khi "thử sức" ở vài nơi, cuối cùng, năm 2002, anh được "mai mối" rồi "bén duyên" với Viện Pháp y Quân đội. Năm đầu tiên làm việc tại Viện, anh đã gây "sốc" khi công bố sáng kiến cải tiến kỹ thuật "Nghiên cứu phần mềm quản lý hồ sơ giám định pháp y", một đề tài "lạ hoắc" so với chuyên môn được đào tạo nhưng lại có tính thiết thực rất cao trong hoạt động của Viện. Nhận thấy niềm say mê nghiên cứu khoa học của chàng cán bộ trẻ, năm 2004, Tuấn được lãnh đạo Viện tin tưởng giao nhiệm vụ cùng thực hiện công trình "ứng dụng công nghệ sinh học trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ". Đây là đề tài cấp Nhà nước, do Viện Pháp y Quân đội chủ trì, được thực hiện trong vòng 2 năm. Trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện đề tài, Tuấn cùng các đồng nghiệp đã từng bước áp dụng kết quả ban đầu vào nhận dạng danh tính nạn nhân vụ tai nạn máy bay, hay thảm hoạ do bão Chan Chu năm 2006 và thu được những kết quả khả quan. Ngay lúc đó, anh đã nghĩ đến việc sẽ tách ra nghiên cứu sâu hơn về đề tài này, tuy nhiên đành phải tạm gác lại vì phương tiện, thiết bị, máy móc của Viện lúc đó còn khá lạc hậu, thiếu thốn.
 Trung úy Tuấn xem kết quả giải trình từ gen trên máy tính. |
Sau khi đề tài " ứng dụng công nghệ sinh học trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ" nghiệm thu đạt kết quả xuất sắc, Viện Pháp y Quân đội đã được nhà nước trang bị thêm nhiều loại máy móc hiện đại trị giá hàng tỉ đồng như: máy nhân gen, máy giải trình tự gen... Đây là cơ hội "hiếm có" để Tuấn thực hiện đề tài ấp ủ từ bấy lâu của mình. Ngay lập tức, anh bắt tay vào thực hiện đề tài " “Trình tự vùng HVI trên ADN ti thể người và ứng dụng trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ” với mục đích nghiên cứu, phân tích, từ đó xây dựng được bảng phân bố các vị trí đa hình vùng siêu biến I của hệ gen ti thể người. Sau đó, so sánh kết quả thực hiện đề tài với kết quả được công bố trên ngân hàng trình tự gen quốc tế. Từ kết quả so sánh đó, sẽ đưa ra được đặc trưng về trình tự vùng siêu biến I hệ AND ti thể của người Việt. Vừa bắt tay thực hiện đề tài, anh nhận được nhiệm vụ nhận dạng các liệt sĩ thuộc lực lượng hải quân hi sinh trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và sau đó là nhiệm vụ đặc biệt: xác định danh tính liệt sĩ Nguyễn Đức Cảnh, một trong những vị lãnh tụ của phong trào công nhân cách mạng Việt Nam những năm 1930 tại mộ của ông ở Hải Phòng. Việc xác định danh tính các liệt sĩ hải quân đã khó, bởi số thi hài đông, chôn cất cùng thời điểm trên một diện tích hẹp, trong điều kiện địa chất phức tạp, nhưng cũng chưa "xương" bằng nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ Nguyễn Đức Cảnh. Thi thể của vị lãnh tụ này được chôn cất từ năm 1932, đến nay đã cơ bản phân huỷ hết, chỉ còn sót lại duy nhất mẫu xương và răng của liệt sĩ thì đều đã mục nát. Anh xác định để nhận dạng, xác định danh tính của các liệt sĩ trên, phải dựa vào lượng ADN ít ỏi còn tồn tại trong răng, xương của hài cốt, thuộc hệ gen ngoài nhân, có trong ti thể. (Ti thể là một bào quan trong tế bào). ADN ti thể di truyền theo dòng mẹ, nghĩa là mẹ truyền cho các con, con gái lại truyền cho các thế hệ sau. Từ lượng ADN đó đem phân tích, rồi dựa vào bảng phân bố tần suất các điểm đa hình về trình tự của vùng HVI hệ gen ti thể người vừa tự lập được để so sánh, đối chiếu với các thế hệ sau bên ngoại của đối tượng, anh Tuấn đã mang lại niềm vui tột cùng cho thân nhân của các liệt sĩ khi "trả lại tên" chính xác cho từng thi thể, giúp các gia đình thoả mãn được niềm ước ao suốt bao năm. Từ thành công gây tiếng vang đó, đến nay Viện Pháp y Quân đội đã thực hiện hơn 160 vụ giám định hài cốt liệt sĩ áp dụng kết quả từ đề tài trên với tỉ lệ chính xác đạt tiệm cận 100%.
Vẫn chưa thôi... ấp ủ!
Khi ngồi tiếp chuyện tôi, một lát lại thấy chuông điện thoại của Tuấn reo. Mỗi lần nghe xong, anh lại tủm tỉm bộc bạch: "Điện thoại của người nhà liệt sĩ nhờ hướng dẫn lấy mẫu vật phẩm để đưa về Viện xác định danh tính ấy mà! Trước đây, các mẫu vật phẩm của hài cốt liệt sĩ mình phải trực tiếp đi lấy để đảm bảo tính chính xác. Hầu như khắp các mảnh đất trước đây từng là chiến trường oanh liệt, nóng bỏng... mình đều đã từng đặt chân. Có chuyến đi phải lặn lội trong rừng sâu, núi hẻm suốt cả tháng trời mới lấy đầy đủ các mẫu vật phẩm. Bây giờ, công việc bề bộn quá, đành phải "Alô" hướng dẫn gia đình trực tiếp đi lấy mẫu. Trường hợp quá phức tạp, mình mới phải trực tiếp xuống hiện trường".
 Kiểm tra mẫu phân tích. |
Từ khi áp dụng đề tài "Trình tự vùng HVI trên ADN ti thể người và ứng dụng trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ”, việc xác định danh tính, nhận dạng hài cốt liệt sĩ đã rút ngắn được thời gian và cho kết quả chính xác hơn. Vậy nhưng, một ca giám định có mẫu tốt, làm liên tục theo quy trình cũng phải mất 2 tuần. Còn nếu mẫu xấu, các anh phải làm trong vòng vài tháng. Đặc biệt, có ca anh đã phải làm việc liên tục, so sánh đi, đối chiếu lại trong vòng 9 tháng mới đưa ra được kết quả chính xác. Nhiều khi nhiệm vụ thúc ép, Tuấn phải thức cả đêm trong labo để phân tích, nghiên cứu, đối chiếu... hoặc chờ kết quả. "Công việc vất vả vậy, thế ngoài lương sĩ quan ra, anh có được "bồi dưỡng" chút ít mỗi khi hoàn thành nhiệm vụ? "- Tôi ấp úng hỏi. Đáp lại sự dè dặt của khách, anh cười tươi: " Đối với một người lính, hoàn thành tốt nhiệm vụ, được cấp trên tin tưởng là một khoản "bồi dưỡng" quý giá nhất. Hơn nữa, mỗi khi xác định chính xác, trả lại tên tuổi thực cho các liệt sĩ để người thân, thế hệ sau ghi danh, thờ tự, đó là niềm hạnh phúc mà không phải ai cũng có được. Vất vả của mình đáng kể gì so với sự hi sinh, mất mát không thể bù đắp được của các thân nhân? Hiện nay, mình đang tiếp tục nghiên cứu trình tự vùng HVII, cũng nằm trong hệ gen ti thể người, có tính đa hình cao và dễ lấy mẫu hơn vùng HVI. Nếu trường hợp các thi hài bị phân huỷ quá xấu, không thể lấy được vùng HVI, có thể chuyển sang tìm kiếm và phân tích trên vùng HVII. Hoặc đối với những trường hợp phức tạp, có thể xác định cả hai vùng trên để tổng hợp, phân tích, đối chiếu. Nếu thành công, phương pháp này sẽ cho kết quả chính xác 100%".
Tôi chúc anh thành công với ấp ủ mới rồi chào ra về. Vừa bước ra cửa thì gặp một đoàn khách đang đứng lặng lẽ chờ anh ở hiên. Họ là thân nhân của một liệt sĩ, đã hi sinh từ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, lặn lội từ Cao Bằng mang theo mẫu xương răng xuống nhờ Viện Pháp y Quân đội xác định xem có chính xác là con em của mình?!. Nhìn ánh mắt đầy mong mỏi, hi vọng của họ, tôi càng thêm thấm thía ý nghĩa công việc thầm lặng mà anh Tuấn và các đồng nghiệp đang làm. Và cũng hiểu thêm rằng, sự say mê nghiên cứu, tìm tòi của anh không chỉ đem lại vinh quang, thành tích cho bản thân, mà cao quý hơn, nó còn đem lại hạnh phúc cho hàng triệu thân nhân của các liệt sĩ hiện chưa xác định được danh tính đang nằm rải rác trên khắp các tấc đất của quê hương.
Bài và ảnh: Nguyễn Văn Chiển