Làng Đông Dương, xã Quảng Phương, huyện Quảng Trạch (Quảng Bình) là vùng quê có bề dày truyền thống văn hóa, lịch sử lâu đời, có nhiều di tích, chiến tích gắn liền với cuộc sống, sinh hoạt của mỗi người dân. Đông Dương còn là nơi duy nhất ở Quảng Bình còn bảo tồn và phát triển nghệ thuật ca trù. Tuy nhiên, những nghệ nhân làm nên tên tuổi của ca trù Đông Dương đã vào tuổi “xế bóng” nhưng lớp người nối nghiệp thì vẫn chưa xuất hiện!
Những nghệ nhân cuối cùng
Người đầu tiên mà tôi muốn nhắc đến là ông Hồ Xuân Thể, năm nay cũng đã qua cái tuổi “thất thập cổ lai hy”. Ông Thể biết đến đàn đáy trước khi biết cầm đũa ăn cơm! Cha và ông nội ông vốn là một kép hát nổi tiếng cuối thế kỷ 19. Một lần, ông nội ông theo đào hát vào phủ quán chơi đàn, vì mê tiếng đàn của cụ mà viên quan nọ đã tặng cụ cây đàn quý. Đàn dài khoảng 1,2m; hộp đàn được làm bằng gỗ vàng tâm, cần và nút tăng âm làm bằng gỗ mun. Ông bảo: “Đây là cây đàn gia bảo, là tài sản quý giá nhất nhà tui. Nó là của ông nội truyền lại cho cha, đi hết đời cha, bây chừ là đến đời tôi”. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với đàn đáy, nhưng lần đầu tiên (và cũng là duy nhất cho đến giờ) là dịp Liên hoan Ca trù toàn quốc tại Nghi Xuân, Hà Tĩnh cách đây hai năm, ông mới được dịp thi thố tài năng. Tại đó, tiết mục độc tấu đàn đáy của ông đã được trao giải đặc biệt. Phần thưởng của ông là một cây đàn mới toanh. “Chuyện giành giải thưởng đặc biệt tại Liên hoan Ca trù toàn quốc hay ca trù được thế giới công nhận di sản văn hóa phi vật thể hẳn là điều đáng mừng. Nhưng ở cái tuổi của tui, tâm nguyện lớn nhất là làm sao truyền lại cho lớp trẻ những nốt nhạc, điệu đàn cùng những “tuyệt kỹ” của hát ca trù cửa đình mà suốt mấy mươi năm làm kép tui thu nhặt được” - ông Thể tâm sự. Có điều, theo khảo sát và điền dã của các nhà văn hóa dân gian, ông Thể được xếp vào hạng “nghệ nhân đàn đáy cuối cùng của làng ca trù Đông Dương”. Cũng vì thế mà ông càng buồn hơn! Đàn đáy được lưu giữ từ thời ông nội, rồi đến đời cha truyền lại cho ông, mà ông thì giờ đây chẳng biết truyền lại cho ai.
Còn nghệ nhân Phạm Thị Thíu, người cuối cùng nắm giữ những bí quyết của nghệ thuật múa ca trù thì đã ở cái tuổi 94! Không còn sức khỏe để múa quạt nữa, bà cũng không hát được nguyên vẹn bài nào trong số 12 điệu hát múa bà còn nhớ. Vậy nên việc truyền thụ lại cho lớp trẻ những bí kíp của nghệ thuật ca trù là điều… không thể.
 Nghệ nhân đàn đáy Hồ Xuân Thể. |
Và nỗ lực hồi sinh ca trù Đông Dương
Hiện nay, trong số 17 tỉnh, thành còn lưu giữ được nét văn hóa ca trù thì 4 nơi còn tồn tại lối hát cửa đình mà đi đầu là Đông Dương (Quảng Bình), Cổ Loa (Hà Nội), Đông Môn (Hải Phòng) và Ngãi Cầu (Hà Tây). Vì vậy, ca trù Đông Dương được coi là một vốn quý, không thể để bị mai một.
Ông Lê Tấn Đạt, Chủ tịch Câu lạc bộ (CLB) Ca trù Đông Dương cho hay: “Ca trù không chỉ khó về giai điệu mà ca từ cũng rất khó hiểu bởi hầu hết ngôn từ là từ Hán cổ hoặc Hán - Việt. Vì vậy, để những người trẻ đến được với ca trù, hiểu và hát hay những điệu ca trù này là điều không dễ. Càng không dễ để nắm được cái hồn, thần thái của môn nghệ thuật thính phòng bác học này. Tuy nhiên, với tâm huyết và mong muốn bảo tồn nghệ thuật ca trù của quê hương, những người con nơi đây đang nỗ lực hết mình để gìn giữ và lưu truyền những gì cha ông để lại. Ông Đạt tâm sự: “Khó thì khó thiệt. Nhưng với phương châm “Cứu ca như cứu rừng”, cháy ở mô thì cứu ở nấy nên một năm ni, chúng tôi đã làm được nhiều việc đáng mừng rồi”.
CLB từ chỗ chỉ có một kép, một chầu, hai đào thì nay con số đã gấp ba, gấp bốn. “Cô học trò” Dương Thị Điểm, 47 tuổi, đã chững chạc cùng ông Thể “song tấu hợp đàn”. Lạc quan hơn, sắp trẻ như Hồ Lan Hương, Nguyễn Thị Phượng mới học lớp 5 đã có thể lắc sính, hát chữ khá thạo rồi. Ông Đạt niềm nở: “Các cháu động viên những nghệ nhân già bọn tui nhiều lắm!”. Nhiều nhà nghiên cứu ca trù cho rằng, một khi câu hỏi: “Có thực sự còn không cái gọi là không gian văn hóa ca trù” và việc bảo tồn ca trù thế nào vẫn đang gây nhiều tranh cãi thì cách “nhà nhà hát ca trù” ở Đông Dương rất đáng được lưu tâm!.
|
|