Vừa qua, Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch Hà Nội đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến cho dự thảo hồ sơ đề cử "Bia đá các khoa thi tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám" là Di sản tư liệu thế giới trong chương trình Ký ức thế giới của UNESCO. Các nhà khoa học có uy tín, nhà quản lý văn hóa đầu ngành đã có mặt và đưa ra nhiều ý kiến đóng góp xác đáng.
Kho tư liệu xứng tầm di sản quốc tế
Từ lâu, các nhà nghiên cứu văn hóa nghệ thuật của Việt Nam đã coi 82 tấm bia tiến sĩ đặt trong Khu di tích lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một kho tư liệu quý. Giá trị nhiều mặt của chúng đã được nhiều thế hệ các nhà khoa học trong nước khẳng định và khai thác. Những tấm bia đá này cũng được nhân dân Việt Nam xem như những di sản văn hóa vô giá của cha ông để lại. Mỗi bài ký trên bia là một áng văn chương mẫu mực, một bài giảng sâu sắc về văn hóa, ngôn ngữ, địa lý, lịch sử, giáo dục, mỹ thuật.., về tư tưởng triết học, quan điểm giáo dục, đào tạo và sử dụng nhân tài của Nhà nước quân chủ Việt Nam thời phong kiến được đúc kết trong khoảng thời gian hơn 300 năm (1442 - 1779) cho đến nay vẫn còn giữ nguyên giá trị. Đó còn là những dấu ấn của một phần tinh hoa trí tuệ và truyền thống hiếu học Việt Nam, là tấm gương muôn đời về tinh thần khổ luyện thành tài của nhiều thế hệ sĩ tử đất Việt...
 Hội thảo về bia đá các khoa thi tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. |
Cách nào để chứng minh với thế giới?
TS. Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Bảo tồn bảo tàng Bộ Văn hóa - Thể thao & Du lịch, với kinh nghiệm nhiều năm lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận các di sản của Việt Nam cho rằng: Mặc dù di sản bia Văn Miếu đạt được đầy đủ các tiêu chí lựa chọn của UNESCO, nhưng để giành được phiếu bầu trong số hàng chục đề cử gửi đến từ khắp nơi trên thế giới còn phụ thuộc rất nhiều vào cách chúng ta xây dựng và trình bày hồ sơ.
Để đạt được tính chuẩn xác, theo TS.Bài không nên viết dài lê thê, nhưng cũng không nên bỏ sót bất kỳ một chi tiết nào bởi mỗi chi tiết đều mang một giá trị riêng. Chẳng hạn việc một số bia đá bị mờ và chúng ta đã cho khắc lại vào các thời điểm khác nhau hay một số chữ trên bia đã bị đục đi là do tâm lý bài trừ của triều đại sau đối với triều đại trước... tất cả cần phải được thuyết minh rõ ràng. Ngay cả tên gọi của hồ sơ, cũng cần phải đặt sao cho ngắn gọn mà vẫn thể hiện rõ giá trị của di sản.
Để nêu bật ý nghĩa quốc tế và sức tác động, lan tỏa của di sản, TS. Vũ Thị Minh Hương - Cục trưởng Cục Văn thư lưu trữ nhà nước nêu ý kiến: Rút kinh nghiệm từ việc lập hồ sơ cho Mộc bản triều Nguyễn vừa được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới, việc lập hồ sơ cho 82 bia tiến sĩ cần bổ sung các tư liệu minh họa bằng hình ảnh, đồng thời bổ sung vào phần phụ lục hồ sơ những bài báo, những cuốn sách, các bài ký trên văn bia đã từng được dịch ra tiếng Anh, được đăng tải và phát hành ở nước ngoài để thấy rằng đây là vấn đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu không chỉ của các nhà khoa học Việt Nam mà cả giới trí thức quốc tế.
Vấn đề được các nhà khoa học bàn thảo nhiều nhất chính là làm thế nào để khẳng định được tính độc đáo và duy nhất của kho di sản tư liệu này. Nhà nghiên cứu Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc nhận xét: Ở Việt Nam có hai nơi có văn bia tiến sĩ là Hà Nội và Huế. Ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản cũng có Văn Miếu và có bia đá bảng vàng ghi danh tiến sĩ. Thế nhưng, bia tiến sĩ ở Hà Nội có nhiều nét khác biệt và độc đáo mà bia đá ở các nơi khác, nước khác không có. Phải chứng minh được điều này với thế giới thì chúng ta mới chắc chắn thành công.
Theo TS. Đặng Kim Ngọc - Giám đốc Trung tâm Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, tính độc đáo và duy nhất của bia tiến sĩ Văn Miếu nằm ở chính những bài ký khắc trên bia (văn bia). Cho dù về hình dáng, bia tiến sĩ Trung Quốc có đủ chủng loại (bia vuông, bia tròn...) trong khi ta chỉ có bia dẹt là chính, nhưng hoa văn trang trí trên bia của ta lại phong phú hơn. Có thể coi mỗi tấm bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội là một tác phẩm nghệ thuật - điêu khắc trọn vẹn. Về điểm này, bia tiến sĩ ở Huế cũng không sánh bằng. Đặc biệt những bài ký khắc trên bia đều là những áng văn thơ chuẩn mực, không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh giá trị tư tưởng, xã hội. Mỗi bài ký trên bia là một nguồn sử liệu phong phú về một khoa thi, về một thời điểm lịch sử của đất nước. Nguồn sử liệu quý giá này còn là kho tiểu sử của hàng ngàn danh nhân Việt Nam, là những nét văn hóa đặc sắc của người Việt Nam nói chung, Thăng Long - Hà Nội nói riêng, những phong tục địa danh xưa mà nay không còn nữa.
Sau cuộc hội thảo, hồ sơ đề cử 82 bia tiến sĩ của Văn Miếu - Quốc Tử Giám sẽ được hoàn thiện để kịp trình UNESCO trước ngày 30/9/2009. Hy vọng với những đóng góp xác đáng của các nhà khoa học hàng đầu cả nước, bộ hồ sơ sẽ đủ sức thuyết phục các nhà bình chọn thế giới. Nếu thành công thì đây sẽ là một sự kiện vô cùng ý nghĩa để kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội như lời Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Ngô Thị Thanh Hằng đã khẳng định.
Lê Anh