Tuy đã được bàn luận nhiều trong các lĩnh vực văn hóa, song có lẽ đây là lần đầu tiên câu hỏi về "bản sắc" được trực tiếp đặt ra tại một triển lãm mỹ thuật. Triển lãm mang tên "Bản sắc là gì" đang diễn ra tại Bảo tàng Trường đại học Mỹ thuật - 42 Yết Kiêu, Hà Nội.
Thời gian vừa qua, Mỹ thuật Việt Nam đã hoạt động khá sôi nổi và cũng có nhiều tác phẩm đáng chú ý, song vẫn chưa tìm thấy "cánh chim đầu đàn", chưa bộc lộ rõ phong cách "chủ lưu", tức bản sắc riêng, để xứng tầm với một nền mỹ thuật giàu truyền thống, giàu bản sắc của nước nhà. Điều "dằn vặt" này đã đặt ra trước giới họa sĩ yêu cầu cần phải xác định một phong cách riêng, phong cách chính thống cho mỹ thuật dân tộc. Mỹ thuật mỗi nước đều bị ảnh hưởng từ nền văn hóa mà nước đó chịu ảnh hưởng, như Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Nga... đều ảnh hưởng của văn hóa Hy Lạp - La Mã cổ đại. Nhưng mỗi nước lại tự xây dựng cho dân tộc mình một phong cách biệt lập: Pháp điệu đàng, mơ mộng đến mức dài dòng; Đức suy tư dằn vặt triết học; Tây Ban Nha nồng nhiệt và khốc liệt; Nga có vẻ nặng nề, hơi thô nhưng tình cảm đằm thắm, buồn da diết... Trong khi đó, Việt Nam ta có tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tượng Chăm Pa, Khơ-me, rồi tranh sơn mài, tranh thờ, tượng nhà mồ... đều là những loại hình mỹ thuật đặc sắc, riêng biệt. Vậy mà chúng ta lại chưa phát huy (hay nói đúng hơn là chưa tạo dựng) được phong cách chính thống từ cái nền móng đó.
 Tác phẩm Vân tay của Lê Trần Hậu Anh. |
Triển lãm "Bản sắc là gì" nằm trong chương trình của dự án "Hỗ trợ Văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững" do Quỹ Sida Thụy Điển tài trợ trong giai đoạn 2005 - 2009 nhằm đưa câu hỏi đó đến với những họa sĩ tương lai - là những sinh viên trường Mỹ thuật. Với các hình thức mỹ thuật như tranh, ảnh, video art, sắp đặt... 30 sinh viên mỹ thuật của Việt Nam và Thụy Điển đã đề cập phản ánh những vấn đề nhạy cảm của xã hội: quá trình đô thị hóa, sự lũng đoạn của đồng tiền, sự lai tạp, tha hóa tinh thần..., từ đó cố gắng trình bày ý tưởng, đáp án của mình trước một câu hỏi khó: Bản sắc là gì? Là câu chuyện của cá nhân, của xã hội, hoặc của cả hai? Và thế nào là bản sắc?
Bản sắc là cái gì đó mang tính chất cá nhân trong tác phẩm "Vân tay" của Lê Trần Hậu Anh; Hay có thể là chút khác biệt giữa hai thế hệ như tác phẩm "Thiếu nữ bên hoa loa kèn Ver.2" của Phan Tú Quỳnh. Bản sắc cũng liên quan đến di sản, sắc tộc, đến hiện tượng di cư... Những vấn đề được Nguyễn Thu Hà với "Kế thừa" và Ylva Landoff Lindberg cùng Radoslaw Stypczynski với "Đất lành chim đậu" phản ánh trong tác phẩm của mình. Bản sắc còn là những khái niệm tương đương nhưng không trùng khít. Nó cũng giống như tác phẩm của các nghệ sĩ trong triển lãm này, cùng phản ánh một vấn đề, song hai họa sĩ đến từ hai môi trường giáo dục, hai nền văn hóa khác nhau sẽ có cách biểu đạt khác nhau. Điều này đã mang lại cho người xem nhiều khám phá thú vị.
Triển lãm chứa đựng một thông điệp gửi các họa sĩ trẻ - dù có chịu ảnh hưởng của bất kỳ phong cách hội họa nào cũng phải xác định được chỗ đứng của riêng mình trên thế giới.
Bài và ảnh: Hải Hà