Y học cổ truyền Việt Nam: Di sản quý báu cần được kế thừa và phát huy

Y học cổ truyền
SKĐS - Trải qua nhiều thế hệ, y học cổ truyền lưu giữ kho tàng tri thức quý báu về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe. Làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục được kế thừa, trao truyền và phát huy trong đời sống hôm nay?

Từ kinh nghiệm dùng cây thuốc ở mỗi vùng đến những bộ y thư và phép ứng xử của người thầy thuốc, di sản ấy đặt ra một câu hỏi thiết thực: Làm thế nào để tri thức cha ông tiếp tục được trao truyền và phục vụ người bệnh hôm nay?

1. Kết tinh tri thức và kinh nghiệm của cha ông

Từ vườn nhà đến những vùng rừng núi, qua nhiều thế hệ, người Việt đã tích lũy kho kinh nghiệm phong phú về nhận biết cây thuốc, lựa chọn bộ phận dùng làm thuốc, thu hái, chế biến và bảo quản dược liệu. Những hiểu biết này gắn liền với điều kiện thổ nhưỡng, mùa vụ và tập quán sinh hoạt của từng cộng đồng. Có kinh nghiệm được lưu truyền qua lời kể, có kỹ năng phải trực tiếp theo chân người hái thuốc mới có thể học hỏi, chẳng hạn cách phân biệt những loài cây có hình dáng gần giống nhau ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau.

Trong lịch sử phát triển Y học cổ truyền Việt Nam, danh y Tuệ Tĩnh có đóng góp quan trọng trong việc sưu tầm, hệ thống hóa và phát triển tri thức sử dụng thuốc Nam. Tác phẩm Nam dược thần hiệu là một dấu mốc tiêu biểu trong quá trình ghi chép, lưu truyền kinh nghiệm dùng dược liệu bản địa. Sau này, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác tiếp tục để lại di sản đồ sộ về y thuật, y lý và y đức. Những giá trị từ các bậc danh y không chỉ có ý nghĩa về mặt chuyên môn mà còn gợi mở những nguyên tắc hành nghề cần được gìn giữ: quan sát cẩn trọng, cân nhắc kỹ lưỡng trước khi sử dụng thuốc và luôn coi trọng việc thăm khám, lắng nghe người bệnh.

Y học cổ truyền – Di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam - Ảnh 1.

Những buổi học trực tiếp với lương y giúp người trẻ hiểu những chi tiết khó truyền đạt qua sách vở. Ảnh minh họa: AI.

2. Bảo tồn và trao truyền những giá trị văn hóa

Việc sưu tầm, phiên dịch và số hóa các y thư giúp lưu giữ những tư liệu quý có nguy cơ thất lạc, tạo điều kiện để các thế hệ sau tiếp cận kho tàng tri thức Y học cổ truyền. Đối với những kinh nghiệm vẫn được lưu truyền trong cộng đồng, cần có sự tham gia trực tiếp của những người đang nắm giữ và thực hành tri thức đó. Chẳng hạn, hồ sơ về một cây thuốc không chỉ ghi tên gọi phổ thông mà còn cần lưu lại tên bằng tiếng địa phương, hình ảnh cây ở các giai đoạn sinh trưởng, cùng kinh nghiệm nhận biết, thu hái và sơ chế của người làm nghề. Việc xây dựng vườn cây thuốc có bảng chú giải, kết hợp các buổi học thực hành với lương y sẽ giúp người trẻ tiếp cận những kiến thức và kỹ năng khó truyền tải đầy đủ qua sách vở.

Trong quá trình bảo tồn, cần tôn trọng quyền và vai trò của cộng đồng nắm giữ tri thức, để họ được tham gia quyết định nội dung có thể công bố, chia sẻ hoặc cần lưu giữ theo tập quán riêng. Khi kinh nghiệm của một gia đình hay cộng đồng được sử dụng trong nghiên cứu, phát triển sản phẩm, cần ghi nhận rõ nguồn gốc tri thức và bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng. Bên cạnh đó, Hội Đông y các địa phương có thể đóng vai trò kết nối lương y với nhà trường, cơ sở nghiên cứu và cơ sở y tế, góp phần duy trì hoạt động truyền dạy, thực hành và kế thừa tri thức Y học cổ truyền một cách thường xuyên.

3. Khoa học hóa để phát huy tinh hoa y học cổ truyền

Kinh nghiệm sử dụng thuốc lâu đời là cơ sở gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và kiểm chứng bằng khoa học. Đối với mỗi bài thuốc, trước hết cần xác định chính xác loài dược liệu, kiểm soát chất lượng và bảo đảm tính ổn định giữa các lô nguyên liệu. Tiếp đó, các nghiên cứu cần đánh giá hiệu quả trên từng nhóm người bệnh, xác định liều dùng phù hợp, đồng thời theo dõi các phản ứng bất lợi và nguy cơ tương tác với thuốc điều trị. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa các chuyên gia Y học cổ truyền, dược liệu, dược học và bác sĩ lâm sàng.

Việc phát triển Y học cổ truyền cần dựa trên bằng chứng khoa học, lấy an toàn và hiệu quả làm cơ sở cho ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe. Tại Việt Nam, chuẩn hóa dược liệu từ khâu định danh, nuôi trồng, thu hái, sơ chế đến chế biến cần được thực hiện đồng bộ với nghiên cứu tiền lâm sàng, đánh giá lâm sàng và theo dõi an toàn sau khi đưa vào sử dụng. Kết quả nghiên cứu cần giúp người thầy thuốc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, đồng thời cung cấp cho người bệnh thông tin rõ ràng về lợi ích, nguy cơ và giới hạn của từng phương pháp.

4. Bảo tồn nguồn dược liệu gắn với gìn giữ sinh kế và tri thức bản địa

Giữ nghề thuốc cũng là bảo vệ môi trường sinh trưởng của cây thuốc. Khi một loài dược liệu bị khai thác vượt quá khả năng tái sinh, nguồn nguyên liệu tự nhiên dần suy giảm, người làm nghề khó duy trì hoạt động, còn thế hệ học nghề cũng ít có cơ hội nhận biết và tìm hiểu cây thuốc trong môi trường tự nhiên. Vì vậy, bảo vệ sinh cảnh, nhân giống các loài có nguy cơ suy giảm và phát triển vùng trồng phù hợp cần được thực hiện đồng bộ với quản lý khai thác, truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, cần xây dựng đầu ra ổn định để người trồng có động lực gắn bó lâu dài với cây thuốc, duy trì nguồn cung và chất lượng dược liệu.

Mỗi địa phương có thể bắt đầu từ những hoạt động phù hợp với điều kiện thực tế, như ghi chép tên cây thuốc bằng tiếng bản địa, phục hồi vườn cây thuốc hoặc tổ chức các buổi truyền dạy kinh nghiệm nhận biết, sử dụng dược liệu cho thế hệ trẻ. Những hoạt động này cần được duy trì thường xuyên, có sự tham gia của người am hiểu cây thuốc và cộng đồng địa phương, để tri thức không bị mai một và có thêm người kế thừa.

Điều cần trao truyền cho thế hệ sau không chỉ là nguồn dược liệu được bảo tồn, mà còn là tri thức bản địa, đội ngũ có khả năng thực hành và những phương pháp chăm sóc sức khỏe được nghiên cứu, đánh giá về hiệu quả và độ an toàn. Đó là nền tảng để Y học cổ truyền tiếp tục được kế thừa, phát triển và phục vụ cộng đồng một cách có trách nhiệm.

Xem thêm bài đang được quan tâm:

Y học cổ truyền – Di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam - Ảnh 2.Đẩy mạnh công nghệ, chuyển đổi số, hiện đại hóa y học cổ truyền Việt Nam

SKĐS - Đẩy mạnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số để chuẩn hóa, hiện đại hóa y học cổ truyền Việt Nam giai đoạn 2026 - 2045.

Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam
Ý kiến của bạn