Y đức giữa rừng sâu, núi thẳm (Kỳ cuối): Chiếc bát sứ đêm bom bi và cuốn sổ tay tiếng Mông
Nữ y sĩ Trần Thị Giang, 47 tuổi, từng trải qua những năm tháng tuổi trẻ ở các bản nghèo vùng cao biên giới Nghệ An. Từ chiếc bát sứ dùng che phần ruột bị lòi ra ngoài của một cháu bé trong vụ nổ bom bi đến những đêm thức học tiếng Thái, tiếng Mông, tất cả đã trở thành những ký ức sâu đậm trong hành trình hơn 20 năm làm nghề y của chị.
Chiếc bát sứ lúc nguy cấp
Trong căn phòng trực của Trạm Y tế xã Na Ngoi, tỉnh Nghệ An, hơi sương lạnh vùng cao phảng phất qua cửa, y sĩ Trần Thị Giang, 47 tuổi, rót chén nước ấm trao cho chúng tôi. Khi được hỏi về những năm tháng làm nghề y ở các bản nghèo vùng biên, chị bắt đầu kể lại những câu chuyện đã in sâu trong ký ức.
Năm 2002, cô y sĩ 24 tuổi quyết định bám trụ ở vùng biên giới khắc nghiệt, cách thành phố Vinh (cũ) khoảng 300km. "Không hiểu sao ngày đó mình gan thế. Sợ thì sợ thật, con gái mà. Nhưng nhìn những người bệnh mong manh giữa ranh giới sống - chết, mình không cho phép mình lùi", chị Giang mở đầu câu chuyện.
Năm ấy, Giang là thành viên đội tri thức trẻ tình nguyện, rời thành phố Vinh lên vùng biên giới giáp Lào, thuộc huyện Kỳ Sơn (cũ). Chuyến đi đầu tiên men theo những cung đường miền núi, khi bám chân núi, lúc uốn lượn bên sông, có đoạn lên cao giữa mây khiến chị say xe. Sau một ngày đường, Giang phải nằm lại ba ngày tại Trung tâm Y tế huyện Kỳ Sơn mới đủ sức vào nhận nhiệm vụ ở Trạm Y tế xã Chiêu Lưu.
Đó là một trạm y tế thiếu thốn gần như mọi điều kiện hạ tầng cơ bản: không điện lưới, không nước sạch, không nhà vệ sinh khép kín. Căn phòng riêng chưa đầy 10m², vừa đủ một chiếc giường đơn và chiếc bàn làm việc đơn sơ, cũng là nơi ở và làm việc đầu tiên của chị. Ban ngày bận rộn nên chị chưa có nhiều thời gian nghĩ ngợi. Đêm xuống, bóng tối quạnh quẽ của núi rừng mới khiến cô gái trẻ cảm thấy ngợp. Những ngày đầu chưa quen, chị ôm chăn gối sang xin ngủ nhờ nhà đồng nghiệp.
Y sĩ Trần Thị Giang thăm khám, tư vấn sức khỏe cho người dân vùng cao. Ảnh: V. Đồng
Rồi một tối tháng 5/2003, khoảng 19h, tiếng nổ chói tai xé toạc màn đêm từ phía bản Khe Nằn. Tiếng khóc thét, tiếng kêu cứu của người dân vang lên giữa núi rừng tĩnh mịch. Hai nạn nhân bê bết máu được đưa đến trạm y tế. Người đầu tiên là một cháu bé 6 tuổi, học sinh lớp 1 Trường Tiểu học Chiêu Lưu. Người thứ hai là một phụ nữ lớn tuổi.
Theo thông tin ban đầu từ người dân, cháu bé nhặt được quả bom bi gỉ sét, cầm lên chơi thì bom phát nổ. Người phụ nữ ở cách đó khoảng 100m cũng bị mảnh bom gây trọng thương vùng bụng.
"Lần đầu tiên trong đời tôi chứng kiến bụng một đứa trẻ bị dập nát. Một thoáng lo sợ vụt qua. Tôi mở túi thuốc nhưng không có dụng cụ chuyên dụng nào để che chắn phần nội tạng cho cháu trước khi chuyển lên tuyến trên", chị nhớ lại.
Trong tình huống ngặt nghèo, y sĩ Giang cầm chiếc bát sứ vẫn dùng trong bữa ăn của trạm, sát khuẩn rồi úp nhẹ lên phần ruột, dùng băng gạc cố định lại. Chị làm tất cả những gì có thể với một chiếc bát, chút băng gạc và đôi bàn tay. Nhưng vết thương quá nặng. Dù được sơ cứu kịp thời và chuyển lên tuyến trên ngay trong đêm, cháu bé và người phụ nữ vẫn không qua khỏi.
Nhiều năm trôi qua, mỗi lần nhìn thấy chiếc bát sứ, ký ức về đêm hôm ấy lại trở về trong tâm trí chị Giang. Đó không phải câu chuyện về một ca cứu sống thành công, mà là nỗi day dứt của người thầy thuốc đã nỗ lực sơ cứu nhưng vẫn không giữ được hai sinh mạng.
Cũng từ đêm ấy, chị hiểu rằng làm y tế cơ sở là phải xử trí ngay trong điều kiện thiếu thốn, kể cả khi đối mặt với những tình huống vượt quá khả năng của mình. "Làm y tế cơ sở, sách vở chỉ là nền tảng", chị nói.
Học tiếng của dân bản để hiểu người bệnh
Hết hai năm tình nguyện, thay vì tìm đường về xuôi, y sĩ Giang quyết định ở lại. Khi công tác tại Trạm Y tế xã Chiêu Lưu, chị đã tự học và nói thạo tiếng Thái. Tháng 11/2005, chị được xét tuyển vào biên chế, sau đó được điều động làm Trưởng Trạm Y tế xã Nậm Càn, nơi chủ yếu đồng bào Mông sinh sống. Từ ngày 1/7/2025, xã Nậm Càn được sắp xếp cùng xã Na Ngoi thành xã Na Ngoi mới.
Con đường đất đỏ lầy lội, trơn trượt ở xã Na Ngoi là hành trình chị Giang vượt qua để đến với người dân, đưa vaccine đến tận bản làng. ẢNH: V. Đồng
Nậm Càn chỉ cách Chiêu Lưu khoảng 32km, nhưng chị lại đối mặt với một rào cản khác. Người dân nơi đây sử dụng tiếng Mông. Nhiều phụ nữ cũng không thành thạo tiếng phổ thông.
Những ngày đầu làm trạm trưởng, nữ y sĩ trẻ chợt thấy bất lực trước rào cản ngôn ngữ của chính cộng đồng mình phục vụ. Người dân đến khám thường ôm bụng, chỉ vào ngực, vào đầu rồi nhìn chị như muốn nói về bệnh tình của mình. Chị hỏi lại thì họ lắc đầu hoặc ra hiệu bằng tay. Muốn biết họ đau ở đâu, đau như thế nào, chị phải chỉ vào cơ thể mình rồi nhìn nét mặt người bệnh để phán đoán.
"Khám bệnh mà không nghe được người bệnh nói, nhìn mặt bệnh nhân để đoán bệnh thì khác nào mò kim đáy biển, phản khoa học, rất gay go", chị nói.
Chị quyết định học tiếng Mông, như từng học tiếng Thái. Không giáo trình, không lớp học, chị tự học mọi lúc, mọi nơi, nhất là vào ban đêm. Vốn từ được góp nhặt qua từng lần trò chuyện với đồng nghiệp, bà con, nhất là với bệnh nhân, rồi ghi lại vào cuốn sổ tay. Chị nghĩ, học được chút nào hay chút đó. Nói sai thì nhờ đồng nghiệp, bà con sửa lại.
Y sĩ Giang tư vấn, thăm khám sức khỏe cho phụ nữ và trẻ em vùng cao. Biết tiếng Mông giúp chị gần gũi hơn với người dân, nhất là những phụ nữ còn e ngại khi chia sẻ các vấn đề sức khỏe thầm kín. Ảnh: V. Đồng
Cuốn sổ tay dần kín những từ ngữ và câu hỏi thường dùng khi giao tiếp, thăm khám bệnh nhân. Mo tau hầu - đau đầu. Pài của mê nhủa - khám thai. Mùa pề thờ tù mê nhủa - có mấy con rồi. Mê nhủa pùa nò mì lở? - con có bú sữa nữa không... Và câu hỏi thăm chị học sớm nhất: Mo pủa tàu rồng - bệnh đã đỡ chưa?
Biết tiếng, việc giao tiếp thuận lợi hơn, trạm y tế cũng gần bệnh nhân hơn, nhất là với chị em phụ nữ. "Đàn ông Mông còn biết tiếng Kinh để giao tiếp, trong khi nhiều phụ nữ quanh năm quẩn quanh góc bếp, nương rẫy, ít tiếp xúc với bên ngoài nên không biết tiếng Kinh. Vì thế, có những bệnh thầm kín, có khi oái oăm, họ rất ngại, không biết chia sẻ cùng ai", chị kể.
Khi được y sĩ Giang hỏi thăm bằng tiếng Mông, chị em mạnh dạn kể về những cơn đau mà trước đó họ ít khi chia sẻ. Việc khám, tư vấn và chăm sóc sức khỏe cho phụ nữ nhờ vậy cũng thuận lợi hơn.
Nhưng hiểu được tiếng nói của bà con mới chỉ là bước đầu. Muốn người dân được chăm sóc sức khỏe, cán bộ y tế còn phải tìm đến tận bản, nơi không phải ai cũng có điều kiện đến trạm. Mùa mưa, đường đất ở Na Ngoi nhão nhoẹt. Những chuyến tiêm chủng xuống các bản vùng sâu, cách trạm sáu, bảy cây số, luôn là thử thách. Chị đã quen với cảnh địu phích vaccine sau lưng, vai mang túi thuốc, cùng đồng nghiệp tháo dép, xắn ống quần lội bùn, vượt dốc đến với người dân. Có đợt mưa kéo dài, mái núi sạt lở lấp kín mặt đường, cả đoàn phải ngủ lại nhà trưởng bản, chờ đường thông mới đi tiếp.
Tuy vậy, đi lại vất vả chưa phải điều chị canh cánh nhất. Điều khiến chị ngày đêm nghĩ ngợi là làm sao vận động phụ nữ Mông đi khám thai định kỳ, được cán bộ y tế theo dõi trong suốt thai kỳ để sinh con an toàn. "Có thời điểm nhiều phụ nữ Mông vẫn quen sinh con tại một góc nhà, gặp khó thì nhờ người thân là phụ nữ giúp. Lỡ sản phụ có thai ngôi ngược, khó đẻ cần cắt tầng sinh môn hoặc băng huyết thì y tế làm sao can thiệp kịp", chị tâm sự.
Thấu hiểu những tập quán đã tồn tại lâu đời, chị không áp đặt mà kiên trì giải thích để dân bản hiểu lợi ích của việc sinh con an toàn. Thuyết phục cả gia đình thay đổi suy nghĩ, đón nhận sự hỗ trợ của cán bộ y tế khi cần là việc không dễ.
Y sĩ Giang đến từng hộ dân ở xã Nậm Càn, kiên trì tuyên truyền kiến thức chăm sóc sức khỏe sinh sản, vận động phụ nữ mang thai đến cơ sở y tế để được theo dõi, bảo đảm an toàn khi sinh nở. Ảnh: V. Đồng
Từ năm 2006, trên cương vị trạm trưởng, y sĩ Giang đến từng bản của xã Nậm Càn, lồng ghép tuyên truyền sinh đẻ an toàn vào các buổi họp thôn bản. Chị tìm cách diễn đạt gần gũi, dễ hiểu để chị em biết rằng khi mang thai và sinh nở, người mẹ cần được cán bộ y tế theo dõi, nhất là khi thai có dấu hiệu bất thường. "Ở vùng rẻo cao biên giới, ca sinh nở diễn ra thường xuyên. Đây là nhiệm vụ rất thiết yếu của y tế cơ sở", chị nói.
Hơn 20 năm gắn bó với Kỳ Sơn, không phải lúc nào y sĩ Giang cũng vững vàng. Chồng con chị ở xa, nhưng công việc tại trạm khiến chị không thể thường xuyên về nhà. Có những đêm giông gió rít qua khe cửa, vách nứa, mưa rừng xối xả suốt đêm, chị lại nhớ nhà. Những lúc đường sá cách trở, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, chị cũng có khi mệt mỏi.
Chị kể, mỗi lần nghĩ đến chuyện rời đi, chị lại nhớ những người bệnh sau khi khỏi bệnh, đi bộ mấy cây số mang đến trạm một con gà trống tơ chân vàng, nắm gạo nếp nương hay bó rau rừng. Với những gia đình người Mông còn nhiều thiếu thốn, đó là những thứ quý giá. Món quà chẳng lớn, nhưng chị hiểu đó là tình cảm và sự tin tưởng của dân bản dành cho cô y sĩ và trạm y tế.
Câu chuyện vừa dứt, một phụ nữ Mông từng được chị khám, chữa bệnh bước vào phòng trực. Nhìn thấy người quen, y sĩ Giang niềm nở hỏi thăm bằng tiếng Mông: "Mo pủa tàu rồng - Bệnh đã đỡ chưa?". Một câu hỏi thăm giản dị, cũng là cách chị vẫn gần gũi với bà con sau hơn 20 năm gắn bó với vùng đất này.
