Y đức giữa rừng sâu, núi thẳm (Kỳ 1): Chạy đua với con nước ở lòng hồ Bản Vẽ

SKĐS - Lòng hồ thủy điện Bản Vẽ là địa bàn công tác đặc biệt, nơi những y, bác sĩ Hữu Khuông vượt sóng nước, băng rừng cứu người bệnh...

Lòng hồ thủy điện Bản Vẽ (xã Yên Na, tỉnh Nghệ An) mênh mông sóng nước được ví là "chiến trường" thường xuyên của cán bộ Trạm Y tế Hữu Khuông. Các y, bác sĩ ở đây sẵn sàng vượt lòng hồ bất cứ ngày hay đêm để băng lên dốc rừng đến tận bản nhằm giành giật sự sống cho người bệnh là đồng bào vùng sâu, vùng xa, vùng cao.

Vượt lòng hồ đón người bệnh 

Tháng 10/2026, chị Vi Thị Năm, ở bản Con Phen, xã Hữu Khuông, bị vỡ ối khi thai đã lớn nhưng chưa xuất hiện cơn co tử cung. Trước tình huống này, cán bộ Trạm Y tế Hữu Khuông khẩn trương hội chẩn, đồng thời liên hệ nhờ xe cấp cứu của Trung tâm Y tế Quế Phong, cách trạm khoảng 50km đường rừng, sang hỗ trợ vận chuyển sản phụ.

Trong lúc chờ xe, bác sĩ Và Pá Pó, Trạm trưởng Trạm Y tế Hữu Khuông, luôn túc trực bên cạnh sản phụ, theo dõi tim thai, cơn gò tử cung và huyết áp. Với một ca sinh không thuận lợi ở địa bàn cách trở như Hữu Khuông, chỉ một diễn biến bất thường cũng có thể đẩy người mẹ và thai nhi vào tình thế nguy hiểm.

Khi xe cấp cứu đến nơi, một trở ngại khác lại xuất hiện. Trạm y tế nằm sát lòng hồ, phía dưới một con dốc cao nên ô tô không thể xuống tận nơi. Bác sĩ Pó cùng người nhà phải hỗ trợ chị Năm ngược dốc lên xe. Sau đó, sản phụ được chuyển đến Trung tâm Y tế Quế Phong và sinh con an toàn.

Đó chỉ là một trong nhiều tình huống mà cán bộ Trạm Y tế Hữu Khuông phải đối mặt. Với người dân nơi đây, hành trình tìm đến cơ sở y tế cũng gian nan không kém. Từ các bản Huồi Pủng, Huồi Cọ, Bản Xàn, người dân phải đi thuyền gần một giờ, sau đó tiếp tục vượt đường rừng, dốc núi khoảng một tiếng rưỡi mới tới được trạm. Riêng ở Huồi Pủng, điện lưới và sóng điện thoại vẫn chưa có. Khi trong bản có người đau ốm, việc báo tin cho cán bộ y tế nhiều khi không thể thực hiện. Nếu người bệnh không tự đi được, người nhà và dân bản phải thay nhau khiêng, cáng vượt rừng, qua lòng hồ để đưa đến trạm.

Đường đến trạm đã xa, nhưng hành trình đưa người bệnh từ Hữu Khuông đi tuyến trên còn phụ thuộc nhiều hơn vào thời tiết và mực nước lòng hồ. "Một ca bệnh ở Hữu Khuông không chỉ đơn giản là kê đơn hay truyền dịch. Người thầy thuốc còn phải tính toán làm sao đưa bệnh nhân ra khỏi vùng lòng hồ bị chia cắt nhanh nhất. Trước hết phải xem con nước, nắm tình hình thời tiết để đề phòng mưa lũ; xác định lộ trình và chuẩn bị phương tiện phù hợp cho từng chặng di chuyển", bác sĩ Pó chia sẻ.

Với những ca bệnh nặng cần chuyển tuyến khẩn cấp, thời gian là yếu tố quyết định. Nhưng giữa lòng hồ thủy điện, việc di chuyển không phải lúc nào cũng thuận lợi. Bác sĩ Pó trầm giọng: "Có phải lúc nào lòng hồ thủy điện cũng gió êm, sóng lặng đâu".

Trên địa bàn rộng, giao thông cách trở, lực lượng của Trạm Y tế Hữu Khuông hiện chỉ có 5 người: bác sĩ Và Pá Pó, Trạm trưởng; y sĩ Lương Văn Lan, Phó Trưởng trạm; điều dưỡng Lô Thanh Hòa; nữ hộ sinh Nguyễn Thị Thu và chị Vi Thị Hồng Thắm, cán bộ dân số. Bốn người làm chuyên môn y tế cùng một cán bộ dân số đang chăm sóc sức khỏe cho gần 2.900 người dân ở 7 bản.

Với lực lượng mỏng, mỗi chuyến đi cấp cứu đều đòi hỏi sự phối hợp và chủ động của từng người. Không phải ca bệnh nào cũng có thể chờ đến khi người bệnh được đưa tới bệnh viện. Có những tình huống, cán bộ y tế phải xử trí ngay giữa hành trình vượt lòng hồ.

Năm 2023, một sản phụ ở Hữu Khuông chuyển dạ khi đang trên thuyền máy vượt lòng hồ để đến Trung tâm Y tế Tương Dương. Chuyến đi kéo dài khoảng 2 giờ. Khi sản phụ có dấu hiệu sinh, thuyền phải giảm tốc độ. Không có phòng sinh, điều kiện y tế thiếu thốn, nữ hộ sinh của trạm đã trực tiếp đỡ đẻ ngay tại bến đò Bản Vẽ. Tiếng khóc của em bé vang lên, mẹ tròn con vuông sau hành trình đầy lo lắng.

Đầu năm 2026, các y bác sĩ Trung tâm Y tế Tương Dương vượt lòng hồ đón ông Ma Văn Tiến (60 tuổi, trú tại bản Huồi Pủng) đi rừng bị một thanh mét nhọn trên hàng rào đâm xuyên cẳng chân, gây tổn thương mạch máu. Sau khi sơ cứu, anh Lương Văn Lan và anh Lô Thanh Hòa khiêng ông Tiến xuống thuyền, đưa đến Trung tâm Y tế Tương Dương.

Qua kiểm tra vết thương, hai cán bộ y tế nhận định thanh mét vẫn cắm sâu trong chân nạn nhân, có thể đang chèn ép vị trí tổn thương mạch máu, giúp hạn chế chảy máu. Nếu rút dị vật ngay, ông Tiến có nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng, đe dọa tính mạng trước khi đến được bệnh viện. Vì vậy, trong suốt hành trình vận chuyển trên hồ, hai cán bộ y tế tập trung cố định dị vật, hạn chế tối đa sự xê dịch và liên tục theo dõi tình trạng người bệnh. Khi đến Trung tâm Y tế Tương Dương, ông Tiến được các bác sĩ tiếp nhận, thăm khám và xử trí chuyên sâu. Nhờ được cấp cứu kịp thời, ông Tiến giữ được chân và dần hồi phục.

Ở Hữu Khuông, một chiếc thuyền đủ cơ động không chỉ giúp cán bộ y tế tiếp cận người bệnh mà còn quyết định tốc độ vận chuyển trong những tình huống cấp cứu khẩn cấp. Thế nhưng, để có được phương tiện ấy, những người thầy thuốc nơi đây đã phải chắt chiu từng đồng lương.

Chiếc máy cu-le giá hơn một cây vàng

Thủy điện Bản Vẽ khởi công năm 2004. Trước đó, từ năm 1985, anh Lô Thanh Hòa đã công tác ở vùng này. Anh Hoà từng chứng kiến những chiếc thuyền độc mộc được người dân chống sào xuôi ngược sông Nậm Nơn, một nhánh thượng nguồn sông Cả. Lòng sông đầy ghềnh đá khi chảy qua thác Nhạn, thác Cành Tạng, thác Cành Pải. Những khúc sông ấy ẩn chứa vô vàn hiểm nguy vì đá ngầm, nhất là vào mùa mưa bão.

Hồi đó, phương tiện chính của trạm y tế là thuyền độc mộc hình đuôi én. Vận chuyển thuốc, máy móc về trạm, đi cấp cứu hay đưa bệnh nhân ra trung tâm y tế, cán bộ y tế đều phải tự tay gồng mình chống sào. "Có những chuyến gặp nước xoáy, thuyền bị lật úp, anh em chúng tôi phải lao xuống dòng nước xiết, bơi và kéo bệnh nhân vào bờ. May mắn bệnh nhân an toàn nhưng thuốc men, tài liệu thì trôi sạch", anh Hòa nhớ lại.

Năm 1994, nhận thấy chống sào bằng sức người khiến thuyền đi chậm, khó chủ động khi cấp cứu, anh Hòa cùng đồng nghiệp bàn nhau tiết kiệm chi tiêu, dành dụm tiền lương để mua một chiếc máy cu-le cũ. Đây là cách người dân vùng sông nước gọi động cơ Kohler chạy xăng, thường được lắp vào đuôi thuyền để thay sức người. Chiếc máy khi ấy có giá hơn 4 triệu đồng, hơn một cây vàng 9999. Với đồng lương ít ỏi của cán bộ y tế vùng cao, đó là khoản tiền không nhỏ.

 "Với đồng lương ít ỏi của cán bộ y tế vùng cao, anh em bỏ ra từng ấy tiền cũng xót lắm. Lúc đứng nhìn thợ gắn máy vào thuyền, có người còn rơi nước mắt. Nhưng rồi anh em đều hiểu, mình nghèo một chút cũng gắng được, miễn là có chiếc máy để thuyền chạy nhanh hơn. Khi người dân ở vùng sâu, vùng xa bị bệnh nặng, cán bộ y tế có thể cơ động đến kịp thời để cứu người. Nghĩ đến việc chiếc máy giúp cứu được người bệnh, ai cũng nhẹ lòng", anh Hoà nói. 

Từ đó, những chuyến đi trên sông Nậm Nơn có thêm một phương tiện cơ động. Nhưng chiếc máy cũ thường xuyên trở chứng, có khi tắt lịm giữa dòng. Những lúc thuyền trôi gần ghềnh thác, các cán bộ y tế phải nhanh tay nhóm củi ngay trên sàn thuyền để hơ máy, mồi xăng rồi dồn sức giật máy, tìm cách khởi động lại.

Có chuyến, thuyền chở thuốc của trạm bị đắm ở thác Cành Tạng. Thuốc men trôi theo dòng nước, chiếc máy cũng vỡ. Mọi người tiếc của nhưng lại chắt chiu, gom góp làm lại từ đầu. Về sau, khi đời sống khá hơn, anh em mạnh dạn góp tiền mua máy đuôi tôm đời mới, giá chỉ bằng khoảng một nửa máy cu-le. Nhưng qua những đoạn sông nhiều đá ngầm, chốt máy vẫn có lúc gãy. Mỗi lần như vậy, cán bộ y tế lại phải xuống sông, người cõng bệnh nhân, người kéo thuyền, người đẩy thuyền vượt đoạn nước hiểm.

Trong những chuyến đi ấy, anh Hòa nhớ nhất lần tự tay cầm lái đưa một sản phụ đi sinh, năm 2006. Thuyền đến thác Nhạn, nơi có luồng nước xoáy mạnh và nhiều đá ngầm, bỗng một tiếng "rắc" vang lên. Chiếc thuyền mất đà, chòng chành rồi trôi giữa dòng nước, có lúc như muốn xoay ngang. Anh Hòa căng sức giữ tay lái, cố không để thuyền lật. Phía sau, sản phụ đau đớn kêu thét giữa bốn bề sóng nước.

"Khoảnh khắc ấy tim mình như ngừng đập, chỉ biết cầu mong mẹ con sản phụ vượt qua. Khi thuyền dần lấy lại thăng bằng, tôi nhờ người cầm lái rồi quay lại hỗ trợ sản phụ. Lần đó, sản phụ chuyển dạ rồi sinh con ngay trên sàn thuyền. Vợ chồng sản phụ đặt tên con là Nhạn để nhớ nơi em chào đời ngay trên thác Nhạn ghềnh đá hãi hùng này", anh Hòa chậm rãi kể lại.

Cuối năm 2009, thủy điện Bản Vẽ bắt đầu tích nước, những ghềnh thác dữ dằn năm xưa chìm dưới lòng hồ rộng 45,85 km². Lòng hồ mở ra một tuyến đường thủy mới, việc đi lại bằng thuyền thuận tiện hơn trước. Nhưng sự cách trở ở Hữu Khuông vẫn chưa hết. Người dân ở những bản xa vẫn phải kết hợp đường thủy lẫn đường bộ, có đoạn đi thuyền, có đoạn tiếp tục ngược rừng, vượt dốc.

Hơn ba mươi năm sau ngày mua chiếc máy cu-le, chuyện góp tiền cho con thuyền cứu người ở Hữu Khuông vẫn chưa dừng lại. Hiện trạm luôn thường trực một chiếc thuyền phục vụ những chuyến cấp cứu trên lòng hồ. Tiền xăng do 5 người trong trạm góp lại rồi chia đều.

Không chỉ góp tiền duy trì phương tiện cấp cứu, những cán bộ y tế nơi đây còn phải san sẻ với nhau từng ca trực, thu xếp cuộc sống riêng để trạm luôn có người làm nhiệm vụ. Trên địa bàn cách trở, người này trở về thăm nhà thì người khác ở lại gánh phần việc. Sự nhường nhịn ấy trở thành nguồn động viên để mọi người cùng nhau bám trụ với vùng lòng hồ.

Anh Lương Văn Lan mất vợ, các con đều đã trưởng thành và có gia đình riêng. Quê ở xã Yên Tĩnh, nhà gần trạm hơn các đồng nghiệp nên thường nhận trực thay vào thứ bảy, chủ nhật để chị Thu, chị Thắm, anh Hòa và bác sĩ Pó có thời gian về với gia đình. 

Chị Nguyễn Thị Thu quê ở Quỳnh Lưu. Năm 2022, sau 11 năm rời vùng lòng hồ, biết trạm thiếu nữ hộ sinh, chị xin quay lại làm công việc cũ. Hỏi lý do, chị chỉ nói: “Thấy bà con khó khăn thì tôi xin trở lại”.

Chồng chị Thu là bộ đội, hai con đang học lớp 11 và lớp 6. Khi mẹ ở trạm, bố đi xa, hai con phải tự chăm sóc nhau. Nhà cách trạm hơn 200km nên một đến hai tháng chị mới về thăm con một lần. Chiều thứ sáu, chị rời trạm, đi thuyền ra bến rồi bắt xe khách về nhà. Có khi, chị đi xe máy vòng qua địa bàn Quế Phong để tiết kiệm chi phí. Chiều Chủ nhật, chị lại lên đường trở về trạm, kịp có mặt trước sáng thứ Hai.

Không được ở bên các con thường xuyên, chị Thu nhờ lắp camera trong nhà để theo dõi việc ăn ở, học hành của con. Những lúc vắng bệnh nhân, chị lại mở điện thoại, nhìn các con qua màn hình nhỏ. 

“Nhiều hôm thấy con đi học về tự nấu cơm, tự học bài mà rớt nước mắt. Những việc người mẹ nào cũng muốn tự tay làm cho con, những chuyện con muốn thủ thỉ trực tiếp, tôi chỉ biết nghe qua điện thoại, nhìn qua màn hình camera”, chị Thu nghẹn ngào.

Mỗi lần được về nhà, chị tranh thủ từng giờ bên các con, cùng ăn những bữa cơm gia đình, hỏi han chuyện học hành và dành cho con những cái ôm thật lâu. Niềm vui đôi khi chỉ giản dị là được nghe hai con ríu rít: “Mẹ về là vui rồi!”. Nhưng những ngày sum họp thường ngắn ngủi. Chiều chủ nhật, chị lại chuẩn bị ba lô, xuống thuyền trở về trạm y tế. Hai đứa trẻ ở nhà tiếp tục những ngày mong ngóng mẹ.

Kỳ 2: Cũng một chiếc thuyền, nhưng trên sông Giăng, vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát. Chiếc thuyền chở vaccine gãy đôi giữa dòng nước xiết mà buổi tiêm chủng cho người Đan Lai vẫn diễn ra đúng hẹn. Người ngồi trên thuyền là vị bác sĩ đầu tiên của tộc người này, và anh có ba điều ước…