Câu hỏi này đặt ra trong bối cảnh đã hơn 20 năm nay (kể từ 1986), giá trị xuất khẩu của nước ta đều năm sau cao hơn năm trước, tức tăng trưởng dương. Dự báo mới đây của Trung tâm Thông tin dự báo kinh tế-xã hội quốc gia, 6 tháng đầu năm 2009 cả nước xuất khẩu được 27,6 tỷ USD. Theo quy luật nhiều năm, nửa năm đầu thường chỉ chiếm khoảng 45-47% tổng kim ngạch xuất khẩu cả năm, như vậy năm nay sẽ chỉ có khả năng đạt từ 58,7-61,3 tỷ USD. So với năm ngoái đạt 62,7 tỷ USD thì sẽ tăng trưởng âm, từ 2,2 đến 6,4%. Các chuyên gia cũng để mở một khả năng: nếu khủng hoảng kinh tế thế giới ngày càng thu hẹp nhanh và Chính phủ điều hành tốt công tác xuất khẩu, năm 2009 có thể đạt bằng năm 2008, tức tăng trưởng bằng 0%. Như vậy dự báo của Bộ Công thương hồi đầu năm là “quá lạc quan”, khi đặt ra chỉ tiêu 13%, sau rút xuống 3%. Kịch bản tăng trưởng 0% năm nay nếu xảy ra, cũng đã là một cố gắng lớn của nước ta, trong khi các nước xung quanh trong 6 tháng đầu năm như Trung Quốc tăng trưởng xuất khẩu là âm 22%; Thái Lan âm 23%...
Nhìn vào các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, trong những tháng còn lại của năm nay, vẫn còn nhiều yếu tố để có biện pháp hữu hiệu hơn nhằm tăng giá trị kim ngạch. Trước hết là mặt hàng gạo, theo tính toán của Hiệp hội Lương thực Việt Nam(VFA), tính đến hết tháng 7/2009, nước ta đã ký xuất được 5,294 triệu tấn gạo, trong đó 4,108 triệu tấn đã giao cho khách hàng, tăng gần 1 triệu tấn so với cả năm 2008. Từ nay đến cuối năm còn khoảng 2 triệu tấn gạo vụ hè thu để xuất khẩu, như thế năm nay sẽ xuất được lượng gạo lớn nhất. Song điều mà VFA lo lắng là, nước ta dù có sản lượng gạo đứng thứ hai thế giới, nhưng tổng kim ngạch xuất khẩu bao giờ cũng đứng sau nhiều bậc so với hai cường quốc lúa gạo khác là Thái Lan và Ấn Độ. Ông Nguyễn Thọ Trí, Phó Chủ tịch VFA cho biết: hiện giá gạo Việt Nam dao động trên dưới 400 USD/tấn, như vậy có nhích lên chứ không xuống, vậy mà chỉ trừ Myanmar, giá gạo của ta đang ở mức thấp nhất, chẳng hạn gạo Thái Lan mỗi tấn cao hơn của ta tới 160 USD. Để xảy ra tình trạng này, ngoài khâu thu hoạch, chế biến của ta chưa tốt, còn có một nguyên nhân là một số doanh nghiệp tự ý hạ giá xuất để thu hút khách hàng, bất chấp giá trần quy định của VFA.
Da giày cũng là một mặt hàng xuất khẩu quan trọng. Theo Hiệp hội da giày Việt Nam (Lefaso), dựa trên kết quả xuất khẩu 8 tháng đầu năm, dự kiến toàn ngành năm 2009 chỉ đạt khoảng 4,59 tỷ USD, giảm 178 triệu USD so với 2008. Nguyên nhân là do khủng hoảng kinh tế toàn cầu, thêm vào đó phải chịu sức ép từ vụ kiện giày mũ da vào thị trường EU. Hơn nữa, đây cũng là năm đầu tiên các doanh nghiệp xuất khẩu không được hưởng ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP) vào EU. Riêng ngành dệt may, theo ông Lê Quốc Ân, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas), thì kim ngạch xuất khẩu của ngành hy vọng đến hết năm sẽ đạt khoảng trên 9 tỷ USD, tương đương với 2008. Vấn đề khó khăn nhất đối với ngành dệt may hiện nay là thiếu lao động. Giải pháp mà Vitas đưa ra là, doanh nghiệp không nên tập trung vào các khu công nghiệp, mà rải ra khắp các thị trấn, thị tứ để giảm áp lực thiếu lao động, lẫn khả năng cạnh tranh về thu nhập của người lao động với các ngành khác, bên cạnh đó các doanh nghiệp cần chuyển mạnh sang sản xuất theo hình thức FOB, thay vì gia công lợi nhuận thấp như hiện nay.
Phạm Quang