Những năm gần đây, các khu vực bãi bồi rừng phòng hộ, rừng ngập mặn ven biển ĐBSCL được thiên nhiên ưu đãi, cùng với nhiều chính sách của địa phương tạo môi trường thuận lợi nên các quần ngư hội tụ về sinh sản, cũng là nơi lý tưởng hình thành nhiều sân nhuyễn thể hai mảnh, trong đó có nghêu giống. Suốt mấy năm qua, các bãi nghêu ở miền Tây ngày đêm “quằn quại” với nạn nghêu tặc lộng hành, nhiều ngư dân các nơi đổ về khai thác nghêu giống bán đi nơi khác, bất chấp khuyến cáo của các ngành chức năng.
 Nghêu tặc đều là những người rất nghèo. |
Cạn kiệt nguồn nguyên liệu thủy sản ven bờ
Từ đầu tháng 5 đến nay, mỗi ngày ở Sóc Trăng có hàng ngàn người đổ xô về các bãi nghêu giống An Thạnh Ba (Cù Lao Dung) đến Vĩnh Phước, Vĩnh Hải (Vĩnh Châu), còn các bãi bồi ven biển ở Bạc Liêu từ khu vực Nhà Mát (thị xã Bạc Liêu) đến huyện Đông Hải (diện tích trên 11.500ha), lượng người đến bắt nghêu giống còn đông hơn nhiều, chủ yếu là nghêu cám, giá bán dao động từ 200.000 - 600.000 đồng/kg nên thu hút nhiều người đến khai thác. Tình trạng khai thác nghêu huyết giống ngày càng diễn biến phức tạp; hàng ngàn con người cứ mặc nhiên khai thác theo kiểu tàn sát các bãi nghêu giống dọc theo các bãi bồi ven biển một cách vô tội vạ, bất chấp sự ngăn cản của chính quyền địa phương đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sản xuất, làm cạn kiệt nguồn nguyên liệu thủy sản ven bờ. Tiếp xúc với chúng tôi, ông Lê Hoàng Nhịn - Chủ tịch UBND xã Vĩnh Hải, huyện Vĩnh Châu, nơi có bãi nghêu sò huyết giống lớn nhất ở Sóc Trăng bức xúc nói: "Khi nơi này xuất hiện nghêu giống, lập tức xuất hiện đội quân đến khai thác trái phép. Họ khai thác từ khi nghêu giống còn rất nhỏ đến khi cạn nguồn, họ lại lấn sang trộm các sân nuôi nghêu thương phẩm của hộ nuôi. Các ngành chức năng của xã, huyện được huy động xuống hiện trường kiểm tra và lập biên bản xử lý các trường hợp vi phạm. Thế nhưng, lực lượng khai thác rất đông (có ngày cả ngàn người) mà lực lượng kiểm tra rất mỏng nên chỉ đứng nhìn và giữ trật tự vì chẳng làm gì được họ. Còn xử lý các đối tượng khai thác trái phép không thể thực hiện được, vì đa phần họ là những người rất nghèo. Bây giờ con giống chỉ xuất hiện vài ngày tại bãi là đã bị bắt sạch".
 Với dụng cụ thô sơ như thế này, tất cả nghêu cám và trứng nghêu đều bị khai thác hết. |
Vào những ngày giữa tháng tám, chúng tôi về các bãi nghêu giống Sóc Trăng. Giữa trưa nắng, hàng trăm người với những lưới, thau chậu vác trên vai thoăn thoắt hướng về bãi biển, cái mặn của biển hắt vào mắt cay xè. Để bắt được nghêu giống, người ta phải dùng đến bàn cào gồm hai thanh gỗ gắn vào miệng một chiếc lưới dài cả thước. Nghêu giống màu trắng, trứng nghêu màu đen xám và chưa bằng một phần tư hạt gạo nên mắt lưới phải nhỏ như màn ngủ vậy. Người mò nghêu phải cắm phập hai thanh gỗ xuống cát rồi kéo lê đi khắp bãi, lúc nào đầy lưới thì dừng lại. Để lọc ra được nghêu giống và trứng, phải qua nhiều khâu chọn lựa, sàng lọc. Người mò nghêu sau khi đầy lưới gồm vỏ ốc, mùn lẫn với nghêu giống phải quỳ bệt trên cát chọn lựa trong đống tạp chất nhỏ vụn có lẫn trứng và nghêu giống. Sau đó là công đoạn đạp với loại lưới nhỏ hơn để chọn ra tạp chất vụn hơn có chứa trứng và nước rồi lại sàng, lắng lọc bằng nước mới có được nghêu giống và trứng. Tỉ mỉ và kiên nhẫn, họ đầm mình dưới nước rồi ngồi bệt trên bờ cát dưới cái nắng cháy người. Tiếp xúc với chúng tôi, chị Trần Thị Nhanh ở ấp Trà Sết, xã Vĩnh Hải- Vĩnh Châu nói: "Gia đình tôi trước đây sống bằng nghề kéo lưới, nhưng từ khi có nghêu giống, cả nhà 5 người đều đi cào nghêu giống, nếu trúng bãi cho thu nhập trên 300 ngàn đồng/ngày".
Chính quyền phải vào cuộc mạnh hơn
Ở Bạc Liêu đã thành lập 8 hợp tác xã nuôi nghêu giống và thương phẩm với diện tích 8.072ha nhưng bị nghêu tặc quần thảo tan nát bãi nghêu. Ông Trịnh Văn Thanh, Chủ nhiệm HTX ngư nghiệp Long Hải (Đông Hải- Bạc Liêu) cho rằng: "HTX đã thành lập hơn 2 năm nhưng chưa bao giờ bắt được con nghêu giống nào để thả nuôi vì khi đến mùa nghêu giống thì hàng ngàn người lại đổ xô về đây cướp nghêu giữa ban ngày, bất chấp chỉ thị của UBND tỉnh Bạc Liêu về việc nghiêm cấm khai thác, vận chuyển, mua bán nghêu giống trái phép". Lực lượng dân phòng và công an xã đứng ra bảo vệ quyền lợi chính đáng cho các xã viên HTX nuôi nghêu cũng bị nghêu tặc tấn công vì lực lượng quá mỏng. Còn ông Lê Hiền, Chủ tịch UBND huyện Đông Hải nói: "Nếu không còn lái nghêu thì những người cào nghêu giống mang lên bờ cũng không biết bán cho ai nên sẽ ngừng cướp nghêu khi ngăn chặn được sự tiếp tay của lái nghêu". Nói thì dễ nhưng hoạt động mua bán nghêu giống diễn ra công khai trước ống kính phóng viên thì xem ra phương án này sẽ bị phá sản nếu như chính quyền cứ mãi "đánh trống bỏ dùi" và xã viên các HTX cứ mãi nghèo trên những "bãi vàng".
 Nghêu cám sau khi sàng lọc. |
Nguồn lợi tài nguyên biển khu vực ĐBSCL bị khai thác bừa bãi không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, mà còn làm biến đổi môi trường sinh thái biển, tác động xấu đến điều kiện nuôi trồng thủy sản ở khu vực. Mặc dù các địa phương đã phân chia, giao khu vực quản lý cho từng HTX nhưng chưa thể quản lý nổi vì có nhiều người dân từ các tỉnh khác đổ xô về khai thác thủy sản. Tình trạng khai thác một cách bừa bãi như hiện nay không chỉ làm nguồn lợi thủy sản ven biển ở ĐBSCL đứng trước nguy cơ ngày một cạn kiệt mà còn gây ảnh hưởng tới trật tự an ninh tại địa phương do tranh giành địa bàn. Một số người còn ngang nhiên lấn chiếm đất rừng, làm nhà trong khu vực rừng phòng hộ ven biển, phá vỡ môi trường, cảnh quan và hệ sinh thái nơi đây.
Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết phần lớn những người khai thác con giống thủy sản ở địa phương đều thuộc diện hộ nghèo, không có đất sản xuất, không có nghề nghiệp ổn định, chủ yếu sống dựa vào khai thác trộm nguồn tài nguyên biển. Do vậy, công tác quản lý các khu vực có con giống thủy sản ở ven biển Bạc Liêu càng gặp khó khăn. Việc nghêu, sò huyết bị khai thác một cách vô tội vạ đã làm cạn kiệt nguồn lợi thủy sản, đồng thời ảnh hưởng chung đến tình hình kinh tế xã hội ở các xã ven biển. Nếu các tỉnh ven biển ở khu vực ĐBSCL không sớm có giải pháp kịp thời ngăn chặn việc khai thác nghêu sò huyết giống ven biển một cách bừa bãi thì chẳng bao lâu các loài thủy sản sống ven biển, bãi bồi rừng ngập mặn có nguy cơ bị hủy diệt. Thiết nghĩ, chính quyền địa phương cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục mọi người nâng cao nhận thức việc quản lý, khai thác tốt các bãi nghêu sò huyết giống sẽ đem lại lợi ích cho chính họ và cộng đồng chung quanh. Đồng thời các ngành chức năng tăng cường công tác kiểm tra, quản lý, xử phạt nghiêm việc khai thác, vận chuyển, mua bán nghêu sò huyết giống trái phép.
Phóng sự của Phương Nghi